Түркиядагы өкүлчүлүк чыгымдары: эрежелер жана КНС

Кардар менен ишкердик түшкү тамак, көргөзмөдөгү стендге келгендерге дасторкон, чет өлкөдөн келген өнөктөштүн мейманкана чыгымы… Булардын баары компаниялар көп жолугуп, бухгалтерияда эң көп суроо жараткан топко кирет: өкүлчүлүк жана мейман тосуу чыгымдары (түркчө temsil ve ağırlama giderleri).

Маселе мында: Түркиянын салык мыйзамдары бул чыгымдарды өзүнчө берене менен жөнгө салбайт. Бир компания эч талашсыз чыгымга жазган сумма башка компанияда мыйзам боюнча таанылбаган чыгымга айланышы мүмкүн. Бул колдонмодо өкүлчүлүк чыгымдары эмне экенин, кандай шарттарда чыгымга жазыларын, кандай документтер керек экенин, КНС менен KKEG маселесин жана бухгалтердик жазууну кадамма-кадам талдайбыз.

Өкүлчүлүк жана мейман тосуу чыгымдары деген эмне?

Өкүлчүлүк жана мейман тосуу чыгымдары — ишкананын кардарлар, потенциалдуу кардарлар, жеткирүүчүлөр, ишкердик өнөктөштөр же меймандар менен мамилесин сактоо жана өнүктүрүү үчүн жумшаган дасторкон, тамак, жашоо жана ушул сыяктуу чыгымдары.

Эки түшүнүк бирине бири жакын, бирок аларды ажыратууга болот:

• Өкүлчүлүк чыгымы: ишкердик салттарга ылайык компаниянын же кызмат ордунун үчүнчү тараптар алдындагы абрайын сактоо жана бекемдөө үчүн жасалган чыгымдар. Кеңсеге келген мейманга чай-кофе сунуу — эң жөнөкөй мисал.
• Мейман тосуу чыгымы: ишкердик мамилеге байланыштуу компанияга келген адамдардын тамагын, жашоосун, унаасын жана башка муктаждыктарын канааттандыруу.

Түркиянын Кирешеге салык жөнүндөгү мыйзамында да, Корпоративдик салык жөнүндөгү мыйзамында да «өкүлчүлүк жана мейман тосуу» деген өзүнчө жобосу жок. Бул чыгымдар Кирешеге салык жөнүндөгү мыйзамдын 40-беренесинин 1-пунктундагы жалпы чыгымдар, башкача айтканда коммерциялык кирешени алуу жана сактоо үчүн жумшалган чыгымдар сыяктуу бааланат. Корпоративдик салык төлөөчүлөрүнө да ушул эле эрежелер Корпоративдик салык жөнүндөгү мыйзамдын 6-беренеси аркылуу колдонулат.

Кандай чыгымдар өкүлчүлүк чыгымы болуп эсептелет?

Иш жүзүндө өкүлчүлүк жана мейман тосуу чыгымы катары катталган негизги чыгымдар:

• Кардарлар, жеткирүүчүлөр же өнөктөштөр менен ишкердик тамак
• Кеңсеге келгендерге чай, кофе, суусун жана ушул сыяктуу дасторкон
• Ишкердик жолугушууга келген меймандардын жашоосу жана шаар ичиндеги унаасы
• Көргөзмө, дилерлер жыйыны, таанытуу жана ушул сыяктуу иш-чаралардын катышуучуларына дасторкон
• Мааракелүү күндөрү кардарлар менен өнөктөштөргө жөнөтүлгөн, компаниянын абрайына кызмат кылган белектер
• Корпоративдик иш-чаралар жана жолугушууларда меймандарга сунулган тамак-аш жана суусундар

Маанилүү айырма: кызматкерлерге берилген тамак, кызматкерлердин өз иш сапарындагы чыгымдары же ички жыйындар адатта өкүлчүлүк чыгымы эмес, персонал, иш сапар же жалпы башкаруу чыгымы катары эсепке алынат. Туура классификация отчётторду маанилүү кылат жана текшерүү учурунда түшүндүрүүнү жеңилдетет.

Чыгымга жазуунун шарттары

Өкүлчүлүк чыгымдары салык базасынан чегерилиши үчүн мыйзамдар жана салык органдарынын позициясы бир нече негизги шартты бөлүп көрсөтөт:

1. Иш менен байланышы: чыгым коммерциялык ишмердүүлүк менен түз байланыштуу болушу керек. Ким жана кандай ишкердик мамилеге байланыштуу кабыл алынганын түшүндүрө алуу зарыл.
2. Иштин көлөмүнө жана маанисине шайкеш келиши: сумма компаниянын өлчөмүнө, ишмердүүлүк тармагына жана меймандын мамиледеги ордуна жараша акылга ылайык болушу тийиш.
3. Жеке мүнөздө болбошу: негиздөөчүлөрдүн, жетекчилердин же кызматкерлердин жеке муктаждыктарына жумшалган чыгымдар өкүлчүлүк чыгымы эмес.
4. Документ менен тастыкталышы: чыгым Салык жобу жөнүндөгү мыйзамга ылайык документ менен далилдениши керек.
5. Салттарга ылайыктыгы: чыгым тармактын жана ишкердик чөйрөнүн адаттагы тажрыйбасынан чыгып кетпеши тийиш.

Бул шарттардын эч бири туруктуу сумма чегин карабайт. Ошондуктан бир эле чыгым ишмердүүлүгү жана көлөмү ар башка эки компанияда ар башкача бааланышы мүмкүн. Бул белгисиздикке каршы эң күчтүү коргоо — бекем негиздеме жана тартиптүү эсеп.

Кандай документтер керек?

Өкүлчүлүк чыгымдары башка чыгымдар сыяктуу Салык жобу жөнүндөгү мыйзамда аталган документтерге негизделиши керек:

• Эсеп-фактура, e-Fatura же e-Arşiv эсеп-фактурасы: компаниянын атына жана салык номерине жазылган эсеп-фактура — эң ишенимдүү документ.
• Касса чеги: эсеп-фактура жазуу чегинен төмөн сатып алууларда колдонулат. Учурдагы чекти жыл сайын бухгалтерия менен тактаңыз.
• Кошумча түшүндүрмө: чыгымдын максатын, кабыл алынган адамдарды жана алар таандаган компанияларды жазып коюу — текшерүүдө иш менен байланышты көрсөтүүнүн эң практикалык жолу.

Документтин өзү сыяктуу анын артындагы тарых да маанилүү. «Кардар менен тамак» деп жазылган чек алты айдан кийин ким жана эмне үчүн кабыл алынганын өзүнөн өзү түшүндүрбөйт. Жолугушуу протоколдорун, катышуучулардын тизмесин же календардагы жазууларды чыгым менен бирге сактоо далилдөөнү бир топ жеңилдетет.

Өкүлчүлүк чыгымдары боюнча КНСти эсепке алуу

Түркиянын Кошулган нарк салыгы жөнүндөгү мыйзамынын 30/d беренесине ылайык, кирешеге же корпоративдик салык базасын аныктоодо чегерилбеген чыгымдарга төлөнгөн КНС эсепке алынбайт.

Өкүлчүлүк чыгымдары үчүн бул мындайча болот:

• Эгер чыгым иш менен байланыштуу, документтелген жана акылга ылайык болсо, ал чыгым катары таанылат, ал эми эсеп-фактурадагы КНС эсепке алынуучу КНС катары эсептелиши мүмкүн.
• Эгер чыгымдын бир бөлүгү KKEG деп таанылса, ал бөлүккө тиешелүү КНС эсепке алынбайт жана ал да KKEG катары каралат.

Башкача айтканда, чыгымдын таанылуу-таанылбоосу КНСтин да тагдырын чечет. Эки маселени өзүнчө эмес, бирге баалоо зарыл.

Кайсы учурларда KKEG болот?

Өкүлчүлүк чыгымдары төмөнкү учурларда мыйзам боюнча таанылбаган чыгым (KKEG) катары баалануу коркунучуна дуушар болот:

• Иш менен байланышы түшүндүрүлбөгөн же документтери толук эмес чыгымдар
• Негиздөөчүлөрдүн, жетекчилердин же кызматкерлердин жеке тамак, көңүл ачуу жана эс алуу чыгымдары
• Компаниянын көлөмүнө жана мамиленин маанисине караганда ашыкча же кымбат баалуу деп эсептелиши мүмкүн чыгымдар
• Меймандын үй-бүлө мүчөлөрү сыяктуу ишкердик мамилеге тиешелүү эмес адамдарга жумшалган чыгымдар
• Иш жүзүндө талаштуу деп эсептелген беренелер: мисалы, ишкердик тамактагы алкоголдук ичимдиктер салык органдарынын баалоосунда көпчүлүк учурда KKEG катары каралат.

KKEG катары бөлүнгөн сумма коммерциялык пайдадан чегерилбейт, декларацияда салык базасына кошулат. Жылдын аягында бул беренелерди бирден айыргандын ордуна, чыгым учурунда туура классификациялоо убакытты үнөмдөйт жана ката коркунучун азайтат.

Өкүлчүлүк чыгымдарынын бухгалтердик жазуусу

Түркиянын Бирдиктүү эсептер планында өкүлчүлүк жана мейман тосуу чыгымдары үчүн өзүнчө негизги эсеп жок. Чыгымдын мүнөзүнө жараша адатта төмөнкү эсептердин алдында субэсеп ачылат:

Жазуу мисалы: сатуу бөлүмү кардар менен түшкү тамак ичип, компаниянын картасы менен төлөйт. Эсеп-фактура компаниянын атына жазылган, чыгым ишкердик мамилеге байланыштуу жана акылга ылайык.

• Дебет: 760.xx Өкүлчүлүк жана мейман тосуу чыгымдары (КНСсиз сумма)
• Дебет: 191 Эсепке алынуучу КНС (эсеп-фактурадагы КНС)
• Кредит: 102 Банктар же тииштүү карта карызы эсеби (жалпы сумма)

Эгер чыгымдын бир бөлүгү KKEG болсо, ал бөлүк жана ага тиешелүү КНС өзүнчө субэсепте же компания KKEGни көзөмөлгөн эсепте жүргүзүлүп, жылдык декларацияда салык базасына кошулат. 7/A вариантын колдонгон ишканалар 760 жана 770 эсептерин, 7/B вариантын колдонгондор тииштүү 79X эсептерин пайдаланат. Эсептер планы компаниядан компанияга айырмалангандыктан, өз түзүмүңүздү финансылык кеңешчиңиз менен тактаганыңыз оң.

Компаниянын ички өкүлчүлүк саясатын кантип түзүү керек?

Салык мыйзамдары туруктуу чек койбогондуктан, чекти компаниянын өзү белгилеши керек. Жакшы өкүлчүлүк саясаты адатта төмөнкүлөрдү камтыйт:

• Ким чыгым кыла алат: сатуу, бизнести өнүктүрүү жана жогорку жетекчилик сыяктуу ролдордун ыйгарым укуктары өзүнчө аныкталат.
• Бир адамга жана бир иш-чарага чектүү суммалар: шаарга, өлкөгө жана иш-чаранын түрүнө жараша өзгөргөн акылга ылайык суммалар белгиленет.
• Алдын ала жактыруу талап кылынган учурлар: белгилүү суммадан жогору же чет өлкөлүк меймандарга багытталган чыгымдар алдын ала жактырылат.
• Милдеттүү маалымат: ар бир чыгымда мейман, анын компаниясы жана жолугушуунун максаты катталат.
• Камтылбаган беренелер: компания төлөбөй турган чыгымдар (мисалы, алкоголдук ичимдиктер же жеке кошумчалар) ачык жазылат.
• Төлөм ыкмасы: мүмкүн болсо корпоративдик карта колдонулуп, накталай аванстар жана кийинки кайтаруулар азайтылат.

Саясат канчалык так болсо, кызматкер эмнеге акча сарптай аларын ошончолук жакшы билет, ал эми финансы бөлүмү айдын аягында талаштуу беренелер менен алек болбойт.

Masraff менен өкүлчүлүк чыгымдарын көзөмөлдөө

Негизги кыйынчылык эреженин өзүндө эмес, аны ар бир чыгымга туруктуу колдонууда. Masraff бул процессти чыгым жасалган учурдан бухгалтердик жазууга чейин бир агымга бириктирет:

• Чекти таануу: кызматкер чекти же эсеп-фактураны сүрөткө тартат; жасалма интеллектке негизделген документ таануу күндү, сумманы, КНСти жана сатуучуну автоматтык түрдө толтурат.
• Саясатты текшерүү: компанияңыздын өкүлчүлүк эрежелери чыгым киргизилгенде эле колдонулат; чектен ашуу же жетишпеген түшүндүрмөлөр жактырууга чейин белгиленет.
• Жактыруу процесси: чыгымдар сиз белгилеген агым боюнча тииштүү жетекчиге жана финансы бөлүмүнө жетет.
• Корпоративдик карта: карта менен жасалган операциялар чыгымдар менен далдаштырылып, салыштыруу жүктөмөсү азаят.
• ERP интеграциясы: жактырылган чыгымдар SAP, Logo, Netsis жана Mikro баштаган 20дан ашуун ERP системасына туура эсеп коддору менен өткөрүлөт.

Натыйжада ар бир өкүлчүлүк чыгымы документи, түшүндүрмөсү жана жактыруусу менен бирге бир жерде сакталат. Аудит же салык текшерүүсү болгондо керектүү маалыматты бир нече мүнөттө табууга болот.

Көп берилген суроолор

Өкүлчүлүк чыгымдары үчүн мыйзамдуу чек барбы?

Жок. Мыйзамда туруктуу сумма белгиленген эмес. Чыгым иш менен байланыштуу, компаниянын өлчөмүнө шайкеш, акылга ылайык жана документтелген болушу күтүлөт. Чекти компаниянын өз чыгым саясаты менен белгилөө сунушталат.

Ишкердик тамак өкүлчүлүк чыгымыбы?

Ишкердик мамиленин алкагында кардарлар, жеткирүүчүлөр же өнөктөштөр менен жеген тамак өкүлчүлүк чыгымы катары бааланышы мүмкүн. Жалаң кызматкерлер катышкан тамак адатта персонал же жалпы башкаруу чыгымы катары эсепке алынат.

Өкүлчүлүк чыгымдарынын КНСин эсепке алууга болобу?

Чыгым таанылса, анын КНСи да эсепке алынат. KKEG деп таанылган бөлүккө тиешелүү КНС эсепке алынбайт жана KKEG катары каралат.

Касса чеги менен өкүлчүлүк чыгымын далилдесе болобу?

Эсеп-фактура жазуу чегинен төмөн сатып алууларда касса чеги жарактуу документ болуп эсептелет. Чектен жогору чыгымдарда компаниянын атына эсеп-фактура алуу зарыл.

Кардарларга берилген белектер өкүлчүлүк чыгымына киреби?

Компаниянын абрайын сактоого багытталган, баасы акылга ылайык жана салттарга шайкеш белектер иш жүзүндө өкүлчүлүк чыгымы катары бааланышы мүмкүн. Суммасын жана камтылуусун финансылык кеңешчиңиз менен макулдашканыңыз оң.

Бул макала жалпы маалымат берүү максатында жазылган. Компанияңызга тиешелүү салык жана бухгалтердик маселелер боюнча финансылык кеңешчиңизге кайрылыңыз.