Maliýeleşdirme çykdajysy näme? Kesgitlemesi we gerimi

Maliýeleşdirme çykdajysy — kärhananyň işini dowam etdirmek ýa-da maýa goýmak üçin ulanýan daşarky serişdeleriniň (bergileriniň) kärhana ýükleýän bahasydyr. Iň sada görnüşde aýdanyňda: kompaniýa öz serişdesiniň ýerine bergi bilen işlände, bu berginiň tölegi hasaplara maliýeleşdirme çykdajysy hökmünde girýär. Girdeji tablosynda operasion peýdadan soň gelýän bu madda kompaniýanyň bergi gurluşynyň girdejililige täsirini görkezýär.

Maliýeleşdirme çykdajysy nämeleri öz içine alýar?

Maliýeleşdirme çykdajysy diýlende ilki bilen karz göterimi ýada düşýär; emma gerim mundan has giňdir. Tejribede iň köp duş gelýän maddalar şulardyr:

• Göterim çykdajylary: Bank karzlary, maliýe kompaniýalaryndan alnan karzlar we bergi gurallar üçin tölenýän göterimler.
• Walýuta kursunyň tapawudyndan dörän çykdajylar: Daşary ýurt walýutasyndaky bergilerde kursuň zyýanly tarapa hereket etmegi bilen emele gelýän tapawutlar.
• Karz we bergi almak bilen bagly harajatlar: Resminama tölegi, komissiýa, kepillik haty tölegi ýaly bergi almak bilen bagly goşmaça çykdajylar.
• Möhlet tapawutlary we şuňa meňzeş çykdajylar: Bergi häsiýetli amallardan gelip çykýan goşmaça ýükler.

Bu maddalaryň umumy tarapy — olar kärhananyň öndürýän harydyndan ýa-da hyzmatyndan däl-de, ulanýan daşarky serişdesinden gelip çykýar. Mysal üçin, önümçilik kompaniýasy çig mal satyn almak üçin walýuta karzyny ulananda, hem bu karzyň göterimi, hem-de kurs ýokarlananda dörän tapawut döwrüň ahyrynda maliýeleşdirme çykdajysy hökmünde girdeji tablosyna geçýär.

Maliýeleşdirme çykdajysy bilen maliýe çykdajysy şol bir zatmy?

Gündelik ulanyşda "maliýeleşdirme çykdajysy" we "maliýe çykdajysy" köplenç biri-biriniň ýerine ulanylýar we iş ýüzünde şol bir maddalary aňladýar: göterim, kurs tapawudy we bergi almak çykdajylary. Aratapawut has köp kontekstde. Buhgalteriýa we maliýe hasabatlarynda bu maddalar adatça "maliýeleşdirme çykdajylary" ady bilen jemlenýär; salgyt kanunçylygyndaky düzgünler hem şol bir aňlatmany ulanýar. Ýagny iki adalganyň arasynda mazmun taýdan berk tapawut gözlemegiň zerurlygy ýok; esasy zat — bu çykdajylaryň operasion çykdajylardan aýratyn bir topar emele getirýändigini bilmekdir.

Operasion çykdajy bilen maliýeleşdirme çykdajysynyň tapawudy

Bu tapawut hem dogry hasabat, hem salgyt taýdan baha bermek üçin örän möhümdir:

• Operasion (iş) çykdajylary — kompaniýanyň esasy işini alyp barmak üçin edýän harajatlarydyr: kärende, işgär aýlyklary, marketing harajatlary, iş sapary we wekilçilik çykdajylary ýaly. Bu çykdajylar operasion peýdany kesgitleýär.
• Maliýeleşdirme çykdajylary bolsa kompaniýanyň bu işi haýsy serişde bilen maliýeleşdirýändiginiň bahasydyr. Şol bir işi edýän iki kompaniýadan bergi bilen işleýäniniň maliýeleşdirme çykdajysy ýokary, öz serişdesi bilen işleýäniniňki bolsa pes bolýar.

Çykdajynyň haýsy toparda yzarlanjakdygy netijäni üýtgedýär: operasion çykdajylar işiň netijeliligini, maliýeleşdirme çykdajylary bolsa bergi almak saýlawlaryny görkezýär. Ikisini garyşdyrmak kompaniýanyň hakyky operasion görkezijilerini okamagy kynlaşdyrýar.

Maliýeleşdirme çykdajylarynyň çäklendirilmegi we KKEG bilen baglanyşygy

Salgyt kanunçylygy belli şertleri kanagatlandyrýan kompaniýalarda maliýeleşdirme çykdajylarynyň bir böleginiň salgyt binýadyndan aýrylmagyny çäklendirip bilýär. Türkiýede "finansman gider kısıtlaması" (maliýeleşdirme çykdajylarynyň çäklendirilmegi) diýlip atlandyrylýan bu düzgüne görä, daşarky serişdeleri öz serişdelerinden geçýän kärhanalarda, geçýän bölege degişli maliýeleşdirme çykdajylarynyň belli bir bölegi kanun taýdan kabul edilmeýän çykdajy — KKEG (türkçe: kanunen kabul edilmeyen gider, ýagny salgyt maksady bilen aýrylyp bilinmeýän çykdajy) hasaplanýar. Ýagny bu möçber buhgalteriýada çykdajy bolup galýar, emma korporatiw salgyt hasabynda salgyt binýadyna yzyna goşulýar. KKEG düşünjesiniň işleýşini we hasaba alnyşyny KKEG nedir ve muhasebe kaydı makalamyzda jikme-jik beýan etdik.

Bu ýerde möhüm bir duýduryş: çäklendirmä degişli göterim we çäkler wagtyň geçmegi bilen üýtgäp bilýändigi sebäpli bu makalada häzirki sanlary bermeýäris; hasaplama geçirmezden öň hereket edýän kanunçylygy we salgyt geňeşçiňiziň pikirini hökman tassyklaň. Şeýle hem bu ýerdäki "maliýeleşdirme çykdajylarynyň çäklendirilmegi" doly salgyt düşünjesidir; kompaniýanyň içerki harajat düzgünlerinde duş gelýän çäklendirmeler (mysal üçin, işgär harajatlaryna goýlan ýokarky çäkler) bilen garyşdyrylmaly däldir.

Kompaniýalar üçin amaly ähmiýeti

Maliýeleşdirme çykdajysyny dogry yzarlamak diňe buhgalteriýa tertibi meselesi däl; ol girdejililige we salgyt ýüküne gönüden-göni täsir edýär:

1. Girdejililik seljermesi: Operasion peýdasy güýçli görünýän kompaniýa ýokary maliýeleşdirme çykdajylary sebäpli döwrüň ahyrynda zyýan çekip biler. Ikisini aýratyn yzarlamak meseläniň çeşmesini aýdyňlaşdyrýar.
2. Salgyt meýilnamalaşdyrmasy: Çäklendirmäniň gerimine girýän kompaniýalarda bergi gurluşy salgyt ýüküni üýtgedýär. Öz serişde we daşarky serişde deňagramlylygy şu nukdaýnazardan gurulmalydyr.
3. Bergi almak kararlary: Täze karzyň hakyky bahasy diňe göterim derejesi däl; walýuta töwekgelçiligi, goşmaça harajatlar we aýrylyp bilinmejek bölek bilelikde baha berlende ýüze çykýar.
4. Dogry toparlara bölmek: Göterimiň we kurs tapawudynyň haýsy ýagdaýda önümiň bahasyna, haýsy ýagdaýda gönüden-göni çykdaja ýazyljakdygy ýaly tapawutlar döwrüň peýdasyna we balansa täsir edýär; şonuň üçin hasaba alyş tapgyrynda üns talap edýär.

Gysgaça aýdanyňda, maliýeleşdirme çykdajysy — "berginiň hasap-fakturasydyr" we bu hasap-faktura hem hasabatlarda, hem salgyt hasabynda dogry ýerde durmalydyr.

Maliýeleşdirme çykdajysyny azaltmagyň ýollary

Maliýeleşdirme çykdajysy dolulygyna gaça durup boljak madda däldir; emma ony dolandyryp bolýar. Kompaniýalaryň köp ýüzlenýän çemeleşmeleri şulardyr:

• Bergi gurluşyny gözden geçirmek: Gysga möhletli we gymmat bergileri, şertler amatly bolsa, has uzak möhletli we arzan çeşmeler bilen çalyşmak.
• Walýuta töwekgelçiligini dolandyrmak: Girdejisi esasan milli walýutada bolan kompaniýanyň walýuta bergisini çäkli saklamagy kurs tapawudy çykdajysyny başdan kiçeldýär.
• Algy we bergi möhletlerini deňagramlaşdyrmak: Ýygnamagy çaltlandyryp, tölegleri meýilnamalaşdyrmak goşmaça bergi almak zerurlygyny azaldýar.
• Çykdajylaryň görnükliligini artdyrmak: Haýsy çykdajynyň nireden gelip çykýandygyny yzygiderli yzarlaýan kompaniýalar gereksiz bergi almaga sebäp bolýan nagt pul ýetmezçiligini has ir duýýar.

Bu ädimleriň umumy öňşerti — çykdajylaryň häzirki we dogry toparlara bölünen görnüşde hasaba alynmagydyr; hasabatlar yza galanda kabul edilen her bir karar hem giç galýar.

Maliýeleşdirme çykdajylarynyň sagdyn dolandyrylmagy kärhananyň ähli çykdajylarynyň yzygiderli we toparlara bölünen görnüşde yzarlanmagy bilen başlanýar; işgär harajatlaryndan kompaniýa töleglerine çenli çykdajy gözegçiligini bir ýerden alyp barmak isleýän toparlar üçin Masraff-yň çykdajy dolandyryş çözgüdi bu tertibi gurmagy ýeňilleşdirýär.