Мазмұны
Қаржыландыру шығыны — кәсіпорынның қызметін жалғастыру немесе инвестиция салу үшін пайдаланған сырттан тартылған қаражаттың (қарыздардың) кәсіпорынға жүктейтін құны. Ең қарапайым түрде: компания өз капиталының орнына қарызбен жұмыс істегенде, осы қарыздың бағасы қаржыландыру шығыны ретінде есепке алынады. Пайда мен залал есебінде операциялық пайдадан кейін келетін бұл бап компанияның қарыз құрылымының табыстылыққа әсерін көрсетеді.
Қаржыландыру шығыны нені қамтиды?
Қаржыландыру шығыны дегенде алдымен несие пайызы еске түседі; алайда қамту аясы одан кеңірек. Тәжірибеде ең жиі кездесетін баптар мыналар:
- Пайыздық шығындар: банк несиелері, қаржы компанияларынан алынған несиелер және қарыз құралдары үшін төленетін пайыздар.
- Бағам айырмасы шығындары: шетел валютасындағы қарыздарда бағамның қолайсыз қозғалысынан туындайтын айырмалар.
- Несие және қарыз алу шығындары: іс қағазы ақысы, комиссия, кепілдік хаты ақысы сияқты қарыз алуға байланысты қосымша шығындар.
- Мерзім айырмалары және ұқсас шығындар: қарыз сипатындағы операциялардан туындайтын қосымша жүктемелер.
Бұл баптардың ортақ белгісі — олардың кәсіпорын өндіретін тауар немесе қызметтен емес, пайдаланатын сырттан тартылған қаражаттан туындауы. Мысалы, өндіріс компаниясы шикізат сатып алу үшін валюталық несие пайдаланғанда, осы несиенің пайызы да, бағам көтерілгенде пайда болатын айырма да кезең соңында қаржыландыру шығыны ретінде пайда мен залал есебіне көрсетіледі.
Қаржыландыру шығыны мен қаржылық шығын бір нәрсе ме?
Күнделікті қолданыста «қаржыландыру шығыны» мен «қаржылық шығын» көбіне бірінің орнына бірі қолданылады және іс жүзінде бірдей баптарды білдіреді: пайыз, бағам айырмасы және қарыз алу шығындары. Айырмашылық көбіне контексте. Бухгалтерлік есепте және қаржылық есептілікте бұл баптар әдетте «қаржыландыру шығындары» деген атаумен топталады; салық заңнамасындағы реттеулер де осы тіркесті қолданады. Яғни екі терминнің мазмұны арасынан қатаң айырмашылық іздеудің қажеті жоқ; маңыздысы — бұл шығындардың операциялық шығындардан бөлек топ құрайтынын білу.
Операциялық шығын мен қаржыландыру шығынының айырмасы
Бұл айырма дұрыс есептілік үшін де, салықтық бағалау үшін де маңызды:
- Операциялық (қызметтік) шығындар — компанияның негізгі қызметін жүргізу үшін жасайтын шығындары: жалдау ақысы, қызметкерлердің жалақысы, маркетинг шығындары, іссапар және өкілдік шығындары сияқты. Бұл шығындар операциялық пайданы анықтайды.
- Қаржыландыру шығындары — компанияның осы қызметті қандай қаражатпен қаржыландырғанының құны. Бірдей жұмыс істейтін екі компанияның қарызбен жұмыс істейтінінің қаржыландыру шығыны жоғары, өз капиталымен жұмыс істейтінінің шығыны төмен болады.
Шығынның қай топта есептелетіні нәтижені өзгертеді: операциялық шығындар жұмыстың тиімділігін, ал қаржыландыру шығындары қарыз алу таңдауларын көрсетеді. Екеуін араластыру компанияның нақты операциялық көрсеткіштерін оқуды қиындатады.
Қаржыландыру шығынын шектеу және KKEG байланысы
Түркияның салық заңнамасы белгілі бір шарттарға сай келетін компанияларда қаржыландыру шығындарының бір бөлігін салық базасынан шегеруді шектей алады. «Қаржыландыру шығынын шектеу» (түрікше: finansman gider kısıtlaması) деп аталатын бұл реттеуде сырттан тартылған қаражаты өз капиталынан асатын кәсіпорындарда асатын бөлікке қатысты қаржыландыру шығындарының белгілі бір бөлігі заң бойынша шегерілмейтін шығын — KKEG (түрік салық заңнамасындағы «kanunen kabul edilmeyen gider») болып саналады. Яғни бұл сома бухгалтерлік есепте шығын болып қала береді, бірақ корпоративтік табыс салығын есептегенде базаға қайта қосылады. KKEG ұғымының жұмыс тәртібін және есепке алу ретін KKEG дегеніміз не және бухгалтерлік жазба мақаламызда егжей-тегжейлі түсіндірдік.
Осы жерде маңызды ескерту: шектеуге жататын мөлшерлеме мен шектер уақыт өте өзгеруі мүмкін болғандықтан, бұл мақалада ағымдағы сандарды келтірмейміз; есептеу жүргізбес бұрын қолданыстағы заңнаманы және қаржы кеңесшіңіздің пікірін міндетті түрде тексеріңіз. Сондай-ақ мұндағы «қаржыландыру шығынын шектеу» — толығымен салықтық ұғым; компанияішілік шығын ережелеріндегі шектеулермен (мысалы, қызметкер шығындарына қойылатын жоғарғы шектермен) шатастырмау керек.
Компаниялар үшін практикалық маңызы
Қаржыландыру шығынын дұрыс қадағалау тек бухгалтерлік тәртіп мәселесі емес; ол табыстылыққа және салық жүктемесіне тікелей әсер етеді:
- Табыстылық талдауы: операциялық пайдасы мықты көрінетін компания жоғары қаржыландыру шығындары себебінен кезең соңында залал шегуі мүмкін. Екеуін бөлек қадағалау мәселенің көзін анықтайды.
- Салықтық жоспарлау: шектеу аясына кіретін компанияларда қарыз құрылымы салық жүктемесін өзгертеді. Өз капиталы мен сырттан тартылған қаражат балансы осы тұрғыдан құрылуы керек.
- Қарыз алу шешімдері: жаңа несиенің нақты құны тек пайыздық мөлшерлеме емес; валюта тәуекелі, қосымша шығындар және шегерілмейтін бөлік бірге бағаланғанда анықталады.
- Дұрыс жіктеу: пайыз бен бағам айырмасының қай жағдайда өзіндік құнға, қай жағдайда тікелей шығынға жазылатыны сияқты айырмашылықтар кезең пайдасына және балансқа әсер етеді; сондықтан есепке алу кезеңінде мұқияттылықты талап етеді.
Қысқасы, қаржыландыру шығыны — «қарыздың шоты», және бұл шот есептілікте де, салық есебінде де дұрыс орында тұруы керек.
Қаржыландыру шығынын азайту жолдары
Қаржыландыру шығыны — толықтай болдырмауға болатын бап емес; бірақ оны басқаруға болады. Компаниялар жиі қолданатын тәсілдер мыналар:
- Қарыз құрылымын қайта қарау: қысқамерзімді және қымбат қарыздарды, жағдай қолайлы болса, ұзақмерзімді және арзан қаражатпен алмастыру.
- Валюта тәуекелін басқару: табысы негізінен жергілікті валютада болатын компанияның валюталық қарызын шектеулі ұстауы бағам айырмасы шығынын әуел бастан азайтады.
- Дебиторлық және кредиторлық мерзімдерді теңгеру: түсімдерді жеделдетіп, төлемдерді жоспарлау қосымша қарыз алу қажеттілігін азайтады.
- Шығын көрінімділігін арттыру: қандай шығынның қайдан туындағанын жүйелі қадағалайтын компаниялар қажетсіз қарыз алуға әкелетін ақша тапшылығын ертерек байқайды.
Бұл қадамдардың ортақ алғышарты — шығындардың өзекті және дұрыс жіктелген түрде есепке алынуы; есептілік кешігіп келсе, қабылданған әр шешім де кешігеді.
Қаржыландыру шығындарын дұрыс басқару кәсіпорынның барлық шығындарының жүйелі және жіктелген түрде қадағалануынан басталады; қызметкер шығындарынан компания төлемдеріне дейін шығын қадағалауын бір жерден жүргізгісі келетін командалар үшін Masraff-тың шығын басқару шешімі осы тәртіпті орнатуды жеңілдетеді.