Buhgalter hasaby näme? Kesgitlemesi we görnüşleri

Buhgalter hasaby — kärhananyň pul bilen ölçelýän ähli amallaryny hasaba alýan, toparlaýan, jemleýän we gyzyklanýan taraplara hasabat berýän maglumat ulgamydyr. Satuw, satyn alyş, inkassasiýa, töleg, karz, alynmaly bergiler, aýlyk, salgyt... Kärhananyň başyndan geçýän we pul bilen aňladylýan her waka buhgalter hasabynyň mowzugydyr. Bu makalada biz buhgalter hasabynyň kesgitlemesini, görnüşlerini, esasy düşünjelerini we köplenç bulaşdyrylýan başlangyç hasapdan tapawudyny sada dilde seljerýäris.

Buhgalter hasabynyň kesgitlemesi we maksady

Iň sada görnüşinde buhgalter hasaby — kärhananyň maliýe dilidir. Ol kärhanada bolup geçýän her pul wakasyny resminama esaslanyp hasaba alýar, bu ýazgylary belli bir tertipde toparlaýar we döwrüň ahyrynda jemleýji tablisalar görnüşinde hödürleýär. Şeýlelik bilen kärhana eýeleri, ýolbaşçylar, hyzmatdaşlar, döwlet we banklar ýaly taraplar kärhananyň maliýe ýagdaýyny ynamly görüp bilýärler.

Buhgalter hasabynyň dört esasy wezipesi bar:

1. Hasaba almak: Pul amallaryny resminamalaryna esaslanyp depdere geçirmek.
2. Toparlamak: Ýazgylary häsiýetlerine görä hasaplarda toparlara bölmek.
3. Jemlemek: Döwrüň ahyrynda ýazgylary tablisalar görnüşinde jemlemek.
4. Hasabat we düşündiriş: Emele gelen tablisalary gyzyklanýan taraplaryň karar berip biljek görnüşinde hödürlemek.

Türkiýede söwda kärhanalarynyň depder ýöretmek borjy Salgyt iş dolandyryş kanuny we Türk söwda kanuny bilen düzgünleşdirilýär; hasaba alyş tertibiniň çäklerini bolsa Bir görnüşli hasaplar meýilnamasy kesgitleýär.

Buhgalter hasabynyň görnüşleri

Buhgalter hasaby bir bitewi ýaly görünse-de, jogap berýän soragyna görä üç esasy şaha bölünýär.

1. Umumy buhgalter hasaby (Maliýe hasaby)

Kärhananyň aktiwlerini, borçlaryny, öz maýasyny, girdejilerini we çykdajylaryny hasaba alýan esasy şaha. Onuň netijeleri balans we girdeji-çykdajy hasabaty ýaly maliýe hasabatlarydyr. Umumy hasap esasan kärhanadan daşarky taraplara — döwlete, banklara, hyzmatdaşlara — hasabat berýär; şonuň üçin kanuny düzgünlere berk boýun egýär.

2. Özüne düşýän baha (çykdajy) hasaby

"Öndürýän harydymyz ýa-da hyzmatymyz bize näçä düşýär?" diýen soraga jogap berýär. Çig maly, zähmet hakyny we umumy önümçilik çykdajylaryny yzarlap, birligiň özüne düşýän bahasyny hasaplaýar. Önümçilik kärhanalarynda nyrh kesgitlemek, netijelilik we ätiýaçlyklary bahalandyrmak kararlarynyň esasyny düzýär.

3. Dolandyryş hasaby

Umumy hasap bilen çykdajy hasabynyň öndüren maglumatlaryny kärhana ýolbaşçylygynyň karar bermegi üçin işläp taýýarlaýar. Býujetlemek, deňeşdirmek, gyşarmalary öwrenmek we geljege gönükdirilen meýilnamalaşdyrmak şu şahanyň mowzugydyr. Ol kanuny borç däl; doly kärhananyň içki zerurlyklaryna görä emele gelýär.

Esasy buhgalter düşünjeleri

Buhgalter hasaby bilen ilkinji gezek ýüzbe-ýüz bolýanlary iň köp kynçylyga salýan zat — adalgalar. Iň köp ulanylýan düşünjeler şulardyr:

• Hasap: Bir häsiýetdäki amallaryň yzarlanýan tablisasy. Meselem, "Kassa" hasaby nagt pul giriş-çykyşyny yzarlaýar.
• Hasaplar meýilnamasy: Kärhanadaky ähli hasaplaryň ulgamlaýyn sanawy. Türkiýede Bir görnüşli hasaplar meýilnamasy ulanylýar; hasaplar 1-den 9-a çenli esasy toparlara bölünýär (meselem, 1 — dolanýan aktiwler, 6 — girdeji-çykdajy hasabatynyň hasaplary).
• Gündelik depder (žurnal): Amallaryň sene tertibi bilen, madda-madda hasaba alynýan depderi. Her ýazgy resminama esaslanmalydyr.
• Baş depder: Gündelik depderdäki ýazgylaryň hasap boýunça jemlenýän depderi. Bir hasabyň döwür içindäki ähli hereketi şu ýerde görünýär.
• Dolanyş balansy (mizan): Belli bir senede ähli hasaplaryň bergi we alacak jemlerini görkezýän gözegçilik tablisasy. Ýazgylaryň matematiki dogrulygyny barlamak üçin ulanylýar.
• Balans: Kärhananyň belli bir senedäki aktiwlerini we çeşmelerini görkezýän tablisa; kärhananyň şol pursatdaky suraty.
• Girdeji-çykdajy hasabaty: Bir döwrüň dowamynda alnan girdejileri we çekilen çykdajylary hem-de döwür peýdasyny ýa-da zyýanyny görkezýän tablisa.

Bu düşünjeler biri-birine zynjyrlaýyn baglydyr: resminama → gündelik depder → baş depder → dolanyş balansy → maliýe hasabatlary. Buhgalter hasabynyň işleýşi esasynda şu zynjyryň tertipli ýöredilmegidir.

Buhgalter hasaby prosesi nähili işleýär?

Buhgalter döwri adatça senenama ýyly bilen gabat gelýär we belli ädimler bilen öňe barýar. Döwrüň başynda açylyş ýazgysy edilýär; ýylyň dowamynda her amal resminamasyna esaslanyp gündelik depdere geçirilýär we baş depderdäki degişli hasaplara geçirilýär. Aý we döwür ahyrlarynda dolanyş balansy çykarylyp, ýazgylaryň yzygiderliligi barlanýar. Döwrüň ahyrynda amortizasiýa, bahalandyrma we ätiýaçlyk ýaly ýapylyş amallary edilýär; balans bilen girdeji-çykdajy hasabaty taýýarlanýar we täze döwür açylyş ýazgysy bilen başlaýar. Bu aýlanyşyň bökdençsiz aýlanmagy üçin resminamalaryň doly we öz wagtynda buhgaltera ýetmegi şert; amalda gijikmeleriň köpüsi hasaba alyş tehnikasyndan däl, resminama akymyndan gelip çykýar.

Buhgalter hasaby bilen başlangyç hasabyň arasyndaky tapawut

Gündelik dilde köplenç bulaşdyrylýan iki düşünje bar: buhgalter hasaby we başlangyç hasap. Başlangyç hasap kassa, bank, çek-weksel, hasaplaşyk hasaby (müşderi we üpjün edijileriň galyndylary), ätiýaçlyk we hasap-faktura yzarlaýşy ýaly gündelik amallaryň ýazgysyny ýöredýär. Ol adatça kärhananyň içinde, buhgalter bilimi hökman bolmazdan alnyp barylýar. Resmi depder ýazgysy, deklarasiýa we maliýe hasabaty taýýarlamak bolsa umumy hasabyň — ýagny maliýe geňeşçisiniň ýa-da buhgalter böluminiň — işidir.

Gysgaça aýdylanda, başlangyç hasap maglumaty ýygnaýar, buhgalter hasaby bu maglumaty resmi ýazga we hasabata öwürýär. Ikisi biri-biriniň alternatiwasy däl, bir zynjyryň yzygiderli halkalarydyr. Mowzugy jikme-jik öwrenmek isleseňiz, Başlangyç hasap näme? makalamyza göz aýlap bilersiňiz.

Buhgalter hasaby näme üçin möhüm?

Tertipli ýöredilen buhgalter hasaby kärhana üç esasy peýda berýär:

• Kanuny kepillik: Deklarasiýalar we resmi depderler öz wagtynda we dogry taýýarlanýar; jerime töwekgelçiligi azalýar.
• Dogry karar: Ýolbaşçylar peýdany, çykdajyny we pul ýagdaýyny hakyky maglumatlar bilen görýär; nyrh kesgitlemek we maýa goýum kararlary çaklama däl, ýazga esaslanýar.
• Ynamdarlyk: Banklaryň, hyzmatdaşlaryň we iş hyzmatdaşlarynyň öňünde kärhananyň maliýe hasabatlary ynam döredýär.

Muňa garamazdan buhgalter hasabynyň hili oňa gelýän maglumatyň hiline baglydyr. Ýitirilen çekler, giç gelen hasap-fakturalar we elde edilen geçirmeler iň tertipli buhgalter böluminiň hem döwür ýapylyşyny kynlaşdyrýar.

Çykdajy maglumatlaryny buhgalter hasabyna geçirmek

Buhgalter zynjyrynyň iň gowşak halkalaryndan biri — işgär çykdajylaryny we hasap-faktura resminamalaryny buhgaltera ýetirmekdir. Masraff buhgalter maksatnamasy däl; ol buhgalteriň öňündäki şu maglumat ýygnamak ädimini öz üstüne alýan çykdajy dolandyryş gatlagydyr. Işgärleriň çekleri we hasap-fakturalary ykjam goşundydan derrew hasaba alynýar, tassyklaýyş prosesinden geçýär we ulanýan buhgalter ýa-da ERP ulgamyňyza geçirmäge taýýar, tertipli maglumata öwrülýär. Şeýlelik bilen buhgalter bölumi resminama kowalamagyň ýerine ýazgy we hasabat işine ünsi jemleýär. Jikme-jiklikler üçin hasap-faktura we buhgalter hasaby önüm sahypamyza göz aýlap bilersiňiz.