Mühasibatlıq nədir? Tərifi, növləri və əsas anlayışları

Mühasibatlıq — müəssisənin pulla ölçülə bilən bütün əməliyyatlarını qeydə alan, təsnif edən, ümumiləşdirən və maraqlı tərəflərə hesabat verən informasiya sistemidir. Satış, alış, mədaxil, ödəniş, borc, tələb, əməkhaqqı, vergi... Müəssisədə baş verən və pulla ifadə edilə bilən hər hadisə mühasibatlığın mövzusudur. Bu yazıda mühasibatlığın tərifini, növlərini, əsas anlayışlarını və tez-tez qarışdırılan ilkin mühasibatlıqdan fərqini sadə dillə nəzərdən keçiririk.

Mühasibatlığın tərifi və məqsədi

Ən sadə şəkildə mühasibatlıq müəssisənin maliyyə dilidir. Müəssisədə baş verən hər pul hadisəsini sənədə əsaslanaraq qeydə alır, bu qeydləri müəyyən qaydaya görə təsnif edir və dövrün sonunda xülasə cədvəllər şəklində təqdim edir. Beləliklə, müəssisə sahibləri, menecerlər, ortaqlar, dövlət və banklar kimi tərəflər müəssisənin maliyyə vəziyyətini etibarlı şəkildə görə bilir.

Mühasibatlığın dörd əsas funksiyası var:

1. Qeyd etmə: Pul əməliyyatlarını sənədlərinə əsasən dəftərə keçirmək.
2. Təsnifat: Qeydləri xüsusiyyətlərinə görə hesablarda qruplaşdırmaq.
3. Ümumiləşdirmə: Dövrün sonunda qeydləri cədvəllər şəklində toplamaq.
4. Hesabat və şərh: Ortaya çıxan cədvəlləri maraqlı tərəflərin qərar verə biləcəyi şəkildə təqdim etmək.

Türkiyədə ticarət müəssisələrinin dəftər tutma öhdəliyi Vergi Üsul Qanunu və Türk Ticarət Qanunu ilə tənzimlənir; qeyd sisteminin çərçivəsini isə Vahid Hesablar Planı müəyyən edir.

Mühasibatlığın növləri

Mühasibatlıq vahid bütöv kimi görünsə də, cavab verdiyi suala görə üç əsas qola ayrılır.

1. Ümumi mühasibatlıq (Maliyyə mühasibatlığı)

Müəssisənin aktivlərini, öhdəliklərini, kapitalını, gəlir və xərclərini qeydə alan əsas qoldur. Nəticələri balans hesabatı və mənfəət-zərər hesabatı kimi maliyyə hesabatlarıdır. Ümumi mühasibatlıq əsasən müəssisədən kənar tərəflərə — dövlətə, banklara, ortaqlara — hesabat verir; buna görə də hüquqi qaydalara ciddi şəkildə bağlıdır.

2. Maya dəyəri mühasibatlığı

«İstehsal etdiyimiz mal və ya xidmət bizə neçəyə başa gəlir?» sualına cavab verir. Xammal, əmək haqqı və ümumi istehsal xərclərini izləyərək vahid maya dəyərini hesablayır. İstehsal müəssisələrində qiymətləndirmə, səmərəlilik və ehtiyatların dəyərləndirilməsi qərarlarının əsasını təşkil edir.

3. İdarəetmə mühasibatlığı

Ümumi mühasibatlıq və maya dəyəri mühasibatlığının hazırladığı məlumatları müəssisə rəhbərliyinin qərar verməsi üçün emal edir. Büdcələmə, müqayisə, kənarlaşmaların təhlili və gələcəyə yönəlik planlaşdırma bu qolun mövzusudur. Hüquqi məcburiyyət deyil; tamamilə müəssisədaxili ehtiyaclara görə formalaşır.

Əsas mühasibatlıq anlayışları

Mühasibatlıqla ilk dəfə qarşılaşanların ən çox çətinlik çəkdiyi məqam terminlərdir. Ən çox işlədilən anlayışlar bunlardır:

• Hesab: Eyni xüsusiyyətli əməliyyatların izləndiyi cədvəl. Məsələn, «Kassa» hesabı nağd pul girişlərini və çıxışlarını izləyir.
• Hesablar planı: Müəssisədəki bütün hesabların sistemli siyahısı. Türkiyədə Vahid Hesablar Planı istifadə olunur; hesablar 1-dən 9-a qədər əsas qruplara ayrılır (məsələn, 1 dövriyyə aktivləri, 6 mənfəət-zərər hesabları).
• Gündəlik dəftər (jurnal): Əməliyyatların tarix ardıcıllığı ilə, maddə-maddə qeydə alındığı dəftər. Hər qeyd bir sənədə əsaslanmalıdır.
• Baş dəftər: Gündəlik dəftərdəki qeydlərin hesab əsasında toplandığı dəftər. Bir hesabın dövr ərzindəki bütün hərəkəti burada görünür.
• Dövriyyə cədvəli (balans-mizan): Müəyyən tarixdə bütün hesabların debet və kredit cəmlərini göstərən nəzarət cədvəli. Qeydlərin riyazi doğruluğunu yoxlamaq üçün istifadə olunur.
• Balans hesabatı: Müəssisənin müəyyən tarixdəki aktivlərini və mənbələrini göstərən cədvəl; müəssisənin o anki fotoşəklidir.
• Mənfəət-zərər hesabatı: Bir dövr ərzində əldə edilən gəlirləri, çəkilən xərcləri və dövrün mənfəətini və ya zərərini göstərən cədvəl.

Bu anlayışlar zəncirvari şəkildə bir-birinə bağlıdır: sənəd → gündəlik dəftər → baş dəftər → dövriyyə cədvəli → maliyyə hesabatları. Mühasibatlığın işləməsi mahiyyət etibarilə bu zəncirin nizamlı işlədilməsidir.

Mühasibatlıq prosesi necə işləyir?

Mühasibat dövrü adətən təqvim ili ilə üst-üstə düşür və müəyyən addımlarla irəliləyir. Dövrün əvvəlində açılış qeydi aparılır; il boyu hər əməliyyat sənədinə əsaslanaraq gündəlik dəftərə yazılır və baş dəftərdəki müvafiq hesablara köçürülür. Ay və dövr sonlarında dövriyyə cədvəli çıxarılaraq qeydlərin uyğunluğu yoxlanılır. Dövrün sonunda isə amortizasiya, dəyərləndirmə və ehtiyat kimi bağlanış əməliyyatları aparılır; balans hesabatı və mənfəət-zərər hesabatı hazırlanır, yeni dövr açılış qeydi ilə başlayır. Bu dövrənin nasazlıqsız işləməsi üçün sənədlərin tam və vaxtında mühasibatlığa çatması şərtdir; praktikada gecikmələrin çoxu qeyd texnikasından deyil, sənəd axınından qaynaqlanır.

Mühasibatlıq ilə ilkin mühasibatlıq arasındakı fərq

Gündəlik dildə tez-tez qarışdırılan iki anlayış var: mühasibatlıq və ilkin mühasibatlıq. İlkin mühasibatlıq kassa, bank, çek-veksel, cari hesab (müştəri və təchizatçı qalıqları), ehtiyat və faktura izlənməsi kimi gündəlik əməliyyatların qeydini aparır. Adətən müəssisə daxilində, mühasibatlıq təhsili şərt olmadan yerinə yetirilə bilər. Rəsmi dəftər qeydi, bəyannamə və maliyyə hesabatının hazırlanması isə ümumi mühasibatlığın — yəni maliyyə məsləhətçisinin və ya mühasibatlıq şöbəsinin — işidir.

Qısacası, ilkin mühasibatlıq məlumatı toplayır, mühasibatlıq isə bu məlumatı rəsmi qeydə və hesabata çevirir. İkisi bir-birinin alternativi deyil, eyni zəncirin ardıcıl halqalarıdır. Mövzunu ətraflı öyrənmək istəsəniz İlkin mühasibatlıq nədir? yazımıza baxa bilərsiniz.

Mühasibatlıq niyə vacibdir?

Nizamlı aparılan mühasibatlıq müəssisəyə üç əsas fayda verir:

• Hüquqi təminat: Bəyannamələr və rəsmi dəftərlər vaxtında və düzgün hazırlanır; cərimə riski azalır.
• Düzgün qərar: Menecerlər mənfəət, maya dəyəri və nağd vəziyyəti real məlumatlarla görür; qiymətləndirmə və investisiya qərarları təxminə deyil, qeydə əsaslanır.
• Etibarlılıq: Banklar, ortaqlar və iş tərəfdaşları qarşısında müəssisənin maliyyə hesabatları etimad yaradır.

Bunun müqabilində mühasibatlığın keyfiyyəti ona çatan məlumatın keyfiyyətindən asılıdır. İtmiş qəbzlər, gec gələn fakturalar və əl ilə aparılan köçürmələr ən nizamlı mühasibatlıq şöbəsinin belə dövr bağlanışını çətinləşdirir.

Xərc məlumatlarının mühasibatlığa ötürülməsi

Mühasibatlıq zəncirinin ən kövrək halqalarından biri işçi xərclərinin və faktura sənədlərinin mühasibatlığa çatdırılmasıdır. Masraff mühasibatlıq proqramı deyil; mühasibatlıqdan əvvəlki bu məlumat toplama addımını öz üzərinə götürən xərc idarəetməsi qatıdır. İşçilərin qəbz və fakturaları mobil tətbiqdən dərhal qeydə alınır, təsdiq prosesindən keçir və istifadə etdiyiniz mühasibatlıq və ya ERP sisteminə ötürülməyə hazır, nizamlı məlumata çevrilir. Beləliklə, mühasibatlıq şöbəsi sənəd dalınca qaçmaq əvəzinə qeyd və hesabat işinə fokuslanır. Təfərrüatlar üçün faktura və mühasibatlıq məhsul səhifəmizə baxa bilərsiniz.