Бухгалтерлік есеп дегеніміз не? Анықтамасы және түрлері

Бухгалтерлік есеп — кәсіпорынның ақшамен өлшенетін барлық операцияларын тіркейтін, жіктейтін, қорытындылайтын және мүдделі тараптарға есеп беретін ақпараттық жүйе. Сату, сатып алу, инкассо, төлем, қарыз, дебиторлық берешек, жалақы, салық... Кәсіпорынның басынан өтетін және ақшамен өрнектелетін әрбір оқиға бухгалтерлік есептің нысаны болып табылады. Бұл мақалада біз бухгалтерлік есептің анықтамасын, түрлерін, негізгі ұғымдарын және жиі шатастырылатын алдын ала есептен айырмашылығын қарапайым тілмен қарастырамыз.

Бухгалтерлік есептің анықтамасы мен мақсаты

Ең қарапайым түрінде бухгалтерлік есеп — кәсіпорынның қаржылық тілі. Ол кәсіпорында болып жатқан әрбір ақшалай оқиғаны құжатқа сүйене отырып тіркейді, бұл жазбаларды белгілі бір тәртіппен жіктейді және кезең соңында қорытынды кестелер түрінде ұсынады. Осылайша кәсіпорын иелері, басшылар, серіктестер, мемлекет және банктер сияқты тараптар кәсіпорынның қаржылық жағдайын сенімді түрде көре алады.

Бухгалтерлік есептің төрт негізгі функциясы бар:

1. Тіркеу: Ақшалай операцияларды құжаттарына сүйене отырып дәптерге түсіру.
2. Жіктеу: Жазбаларды сипаттарына қарай шоттарда топтастыру.
3. Қорытындылау: Кезең соңында жазбаларды кестелер түрінде жинақтау.
4. Есеп беру және түсіндіру: Пайда болған кестелерді мүдделі тараптар шешім қабылдай алатындай етіп ұсыну.

Түркияда коммерциялық кәсіпорындардың есеп жүргізу міндеті Салық іс жүргізу заңы мен Түрік сауда заңымен реттеледі; ал есеп тәртібінің шеңберін Бірыңғай шоттар жоспары айқындайды.

Бухгалтерлік есептің түрлері

Бухгалтерлік есеп бір бүтін болып көрінгенімен, жауап беретін сұрағына қарай үш негізгі салаға бөлінеді.

1. Жалпы бухгалтерлік есеп (Қаржылық есеп)

Кәсіпорынның активтерін, міндеттемелерін, меншікті капиталын, кірістері мен шығыстарын тіркейтін негізгі сала. Оның нәтижелері — баланс пен пайда мен зиян туралы есеп сияқты қаржылық есептер. Жалпы есеп негізінен кәсіпорыннан тыс тараптарға — мемлекетке, банктерге, серіктестерге — есеп береді; сондықтан ол заңды ережелерге қатаң бағынады.

2. Шығын (өзіндік құн) есебі

"Өндіретін тауарымыз немесе қызметіміз бізге қаншаға түседі?" деген сұраққа жауап береді. Шикізат, еңбекақы және жалпы өндірістік шығындарды бақылай отырып, бірлік өзіндік құнын есептейді. Өндірістік кәсіпорындарда бағалау, тиімділік және қорларды бағалау шешімдерінің негізін құрайды.

3. Басқару есебі

Жалпы есеп пен шығын есебі шығарған деректерді кәсіпорын басшылығының шешім қабылдауы үшін өңдейді. Бюджеттеу, салыстыру, ауытқуларды талдау және болашаққа бағытталған жоспарлау осы саланың нысаны. Ол заңды түрде міндетті емес; толығымен кәсіпорынның ішкі қажеттіліктеріне қарай қалыптасады.

Негізгі бухгалтерлік ұғымдар

Бухгалтерлік есеппен алғаш танысқандарды ең көп қиындататын нәрсе — терминдер. Ең жиі қолданылатын ұғымдар мыналар:

• Шот: Бір сипаттағы операциялар бақыланатын кесте. Мысалы, "Касса" шоты нақты ақшаның кіру-шығуын бақылайды.
• Шоттар жоспары: Кәсіпорындағы барлық шоттардың жүйелі тізімі. Түркияда Бірыңғай шоттар жоспары қолданылады; шоттар 1-ден 9-ға дейінгі негізгі топтарға бөлінеді (мысалы, 1 — айналымдағы активтер, 6 — пайда мен зиян есебінің шоттары).
• Күнделік дәптер (журнал): Операциялар күн ретімен, бап-бабымен тіркелетін дәптер. Әрбір жазба құжатқа сүйенуі тиіс.
• Бас дәптер: Күнделік дәптердегі жазбалар шот бойынша жинақталатын дәптер. Шоттың кезең ішіндегі барлық қозғалысы осында көрінеді.
• Айналым-сальдо тізбесі (мизан): Белгілі бір күнге барлық шоттардың дебет пен кредит қорытындыларын көрсететін бақылау кестесі. Жазбалардың математикалық дұрыстығын тексеру үшін қолданылады.
• Баланс: Кәсіпорынның белгілі бір күнгі активтері мен қаражат көздерін көрсететін кесте; кәсіпорынның сол сәттегі суреті.
• Пайда мен зиян туралы есеп: Бір кезең ішінде алынған кірістер мен жұмсалған шығыстарды және кезең пайдасын не зиянын көрсететін кесте.

Бұл ұғымдар бір-бірімен тізбектеле байланысты: құжат → күнделік дәптер → бас дәптер → айналым-сальдо тізбесі → қаржылық есептер. Бухгалтерлік есептің жұмысы негізінде осы тізбектің реттелген түрде жүргізілуі.

Бухгалтерлік есеп үдерісі қалай жұмыс істейді?

Бухгалтерлік кезең әдетте күнтізбелік жылмен сәйкес келеді және белгілі бір қадамдармен жүреді. Кезең басында ашылу жазбасы жасалады; жыл бойы әрбір операция құжатына сүйене отырып күнделік дәптерге түсіріледі және бас дәптердегі тиісті шоттарға аударылады. Ай мен кезең соңында айналым-сальдо тізбесі шығарылып, жазбалардың дәйектілігі тексеріледі. Кезең соңында амортизация, бағалау және резерв сияқты жабу операциялары жасалады; баланс пен пайда мен зиян туралы есеп дайындалады және жаңа кезең ашылу жазбасымен басталады. Бұл айналымның іркіліссіз жүруі үшін құжаттардың толық әрі уақтылы бухгалтерияға жетуі шарт; іс жүзінде кідірістердің көбі есеп техникасынан емес, құжат ағынынан туындайды.

Бухгалтерлік есеп пен алдын ала есептің айырмашылығы

Күнделікті тілде жиі шатастырылатын екі ұғым бар: бухгалтерлік есеп және алдын ала есеп. Алдын ала есеп касса, банк, чек-вексель, ағымдағы шот (клиент пен жеткізушілердің қалдықтары), қор және шот-фактура бақылауы сияқты күнделікті операциялардың жазбасын жүргізеді. Ол әдетте кәсіпорын ішінде, бухгалтерлік білім шарт болмай-ақ жүргізіледі. Ресми есеп жазбасы, декларация және қаржылық есеп дайындау болса жалпы есептің — яғни қаржы кеңесшісінің немесе бухгалтерия бөлімінің — ісі.

Қысқаша айтқанда, алдын ала есеп деректі жинайды, бухгалтерлік есеп бұл деректі ресми жазбаға және есепке айналдырады. Екеуі бір-бірінің баламасы емес, бір тізбектің тізбектес буындары. Мәселені егжей-тегжейлі қарастырғыңыз келсе, Алдын ала есеп дегеніміз не? мақаламызды оқи аласыз.

Бухгалтерлік есеп неге маңызды?

Реттелген түрде жүргізілген бухгалтерлік есеп кәсіпорынға үш негізгі пайда береді:

• Заңды кепілдік: Декларациялар мен ресми дәптерлер уақтылы әрі дұрыс дайындалады; айыппұл қаупі азаяды.
• Дұрыс шешім: Басшылар пайда, шығын және ақша жағдайын нақты деректермен көреді; бағалау мен инвестиция шешімдері болжамға емес, жазбаға сүйенеді.
• Сенімділік: Банктер, серіктестер және іскери әріптестер алдында кәсіпорынның қаржылық есептері сенім қалыптастырады.

Оған қарамастан бухгалтерлік есептің сапасы оған келетін деректің сапасына байланысты. Жоғалған түбіртектер, кеш келген шот-фактуралар және қолмен жасалған аударымдар тіпті ең реттелген бухгалтерия бөлімінің де кезең жабуын қиындатады.

Шығын деректерін бухгалтерлік есепке аудару

Бухгалтерлік тізбектің ең осал буындарының бірі — қызметкерлердің шығындары мен шот-фактура құжаттарын бухгалтерияға жеткізу. Masraff бухгалтерлік бағдарлама емес; бухгалтерияның алдындағы осы дерек жинау қадамын өз мойнына алатын шығын басқару қабаты. Қызметкерлердің түбіртектері мен шот-фактуралары мобильді қосымшадан сол сәтте тіркеледі, бекіту үдерісінен өтеді және сіз қолданатын бухгалтерлік немесе ERP жүйесіне аударуға дайын, реттелген дерекке айналады. Осылайша бухгалтерия бөлімі құжат қуудың орнына жазба мен есеп беру ісіне назар аударады. Толығырақ ақпарат үшін шот-фактура және бухгалтерлік есеп өнім бетімізді қарай аласыз.