Xarajat nima? Xarajat, sarf va to'lov o'rtasidagi farq

Xarajat — bu korxonaning daromad olish yoki faoliyatini davom ettirish uchun iste'mol qiladigan, pulda o'lchanadigan qiymatidir. Kundalik nutqda «xarajat» shunchaki chiqib ketayotgan pulni anglatadi; buxgalteriya hisobida esa atama torroq — bu chiqimning muayyan davrga tegishli va moliyaviy natijalar hisobotiga tushadigan qismi nazarda tutiladi.

Ushbu qo'llanmada xarajatning ta'rifi, kundalik tilda sinonim sifatida ishlatiladigan so'zlar (sarf, to'lov, tannarx), oylik yopilishlarning ko'pchiligi qoqiladigan buxgalteriya farqi, amalda uchraydigan korporativ xarajat turlari va xarajat qanday hujjatlashtirilishi yoritilgan.

Ushbu material umumiy ma'lumot xarakteriga ega. Kompaniyangizga tatbiq etish bo'yicha buxgalteringiz bilan maslahatlashing.

Xarajat nima?

Xarajat — bu korxona daromad yaratish yoki faoliyatini ta'minlash uchun iste'mol qiladigan, pul ifodasidagi resursdir. Modda korporativ xarajat hisoblanishi uchun odatda uchta shart talab etiladi:

1. U pulda o'lchanishi kerak. Qiymati aniqlanmaydigan iste'molni hisobga olib bo'lmaydi.
2. U faoliyat bilan bog'liq bo'lishi kerak. Shaxsiy sarflar korxona xarajati emas.
3. U hujjatga asoslanishi kerak. Hisob-faktura, chek, chipta yoki bank ko'chirmasi.

Bu uchta shart ayni paytda soliqdan chegirish masalasining boshlang'ich nuqtasidir. Shartlarga javob bermaydigan moddalar alohida yuritiladi — bu mavzuni soliqdan chegirilmaydigan xarajatlar va ularning buxgalteriya yozuvi maqolamizda ko'rib chiqqanmiz.

Xarajat, sarf, to'lov va tannarx

O'zbek tilida bir xil ko'rinadigan bir nechta so'z bor. Hisobda esa ular bir xil emas:

Amaliy jihat: xarajat moliyaviy natijangizni kamaytiruvchi atama, to'lov esa faqat pulning harakat paytini bildiradi. Tannarx aktiv qiymatiga kiritiladi va aktiv sotilguncha yoki iste'mol qilinguncha balansda qoladi.

Xarajat bilan to'lov o'rtasidagi farq

Farq misolda eng aniq ko'rinadi. Faraz qilaylik, kompaniya o'n ikki oylik sug'urta polisi uchun oldindan 120 000 to'laydi.

• To'lov — pul bankdan chiqqan payt: to'lov kuni to'liq 120 000.
• Xarajat — o'sha summaning har bir davrga to'g'ri keladigan qismi. Har oy 10 000 xarajat yoziladi; qolgani balansda kelgusi davrlar xarajati sifatida turadi.
• Tannarx — aktivga kiritiladigan summa. Aktiv sotilguncha yoki iste'mol qilinguncha balansda qoladi va natijaga darhol ta'sir qilmaydi.
• Zarar — evaziga foyda olinmasdan yuzaga keladigan qiymat kamayishi. Yong'inda shikastlangan uskuna xarajat emas, zarardir.

Qisqasi: har bir xarajat ortida resurs chiqimi turadi, lekin har bir chiqim o'sha davrning xarajati emas. Bu oy oxiri yopilishlarida eng ko'p xato qilinadigan nuqtalardan biri.

Xarajatlar hisobda qanday tasniflanadi

Hisob rejalarining aksariyati xarajatlarni funksiyasi bo'yicha guruhlaydi — shunda pul nimaga ketgani ko'rinadi, faqat qancha chiqqani emas:

• Sotuv tannarxi / xizmat tannarxi — sotilganini ishlab chiqarish uchun ketgan
• Tijorat, marketing va sotuv xarajatlari — mijozga yetib borish va unga xizmat ko'rsatish
• Umumiy ma'muriy xarajatlar — korxonaning o'zi ishlashi
• Tadqiqot va rivojlantirish xarajatlari — keyingisini qurish
• Moliyaviy xarajatlar — foizlar, komissiyalar va kurs farqlari

Xodim xarajatlarining katta qismi (ovqat, transport, turar joy, mehmondo'stlik) maqsadiga qarab tijorat yoki ma'muriy xarajatlarga kiritiladi. Moliyalashtirish xarajati foiz, kurs farqi va bank komissiyasi kabi moddalarni qamrab oluvchi alohida sarlavhadir.

Kengroq doira uchun: buxgalteriya hisobi nima va oldingi buxgalteriya nima.

Korporativ xarajat turlari

Kompaniyalarda «xarajat» deyilganda odatda xodim kompaniya nomidan to'lagan va keyin qaytarishni so'ragan summalar tushuniladi. Eng ko'p uchraydigan moddalar:

• Ovqat xarajatlari — ishbilarmonlik tushliklari, dala sharoitidagi xodim ovqati
• Transport xarajatlari — taksi, avtobus va poyezd chiptalari, aviachiptalar, avtoturargoh, yo'l haqi
• Turar joy xarajatlari — xizmat safarida mehmonxona hisobi
• Yoqilg'i xarajatlari — xizmat avtomobili yoki ishda ishlatiladigan shaxsiy avtomobil uchun yoqilg'i cheklari
• Vakillik va mehmondo'stlik — mijozlarni kutib olish, ishbilarmonlik uchrashuvlaridagi mehmondo'stlik
• Ofis va kanselyariya — sarf materiallari, chop etish, mayda ofis xaridlari
• O'qitish va a'zolik — kurslar, sertifikatlar, kasbiy uyushma badallari
• Kunlik (safar puli) — safarda xodimga to'lanadigan kunlik summa

Bularning qaysi biri qay darajada soliqdan chegirilishi amaldagi qonunchilikka bog'liq. Ichki doirani belgilovchi hujjat sizning xarajat siyosatingizdir.

Xarajat qanday hujjatlashtiriladi

Xarajatni hisobga olish uchun u haqiqiy hujjatga asoslanishi kerak. Eng keng tarqalganlari:

• Hisob-faktura yoki elektron faktura — tegishli chegaradan yuqorida majburiy
• Chakana savdo cheki — kichik summali kundalik xaridlarda
• Chipta yoki boarding taloni — samolyot, poyezd va avtobus safarlarida
• Bank ko'chirmasi — bank to'lovlari, o'tkazma va komissiyalarda
• Kunlik deklaratsiyasi — belgilangan kunlik summa alohida cheklarni almashtirgan hollarda

Hujjatda sana, summa, sotuvchi ma'lumoti va soliq raqami o'qiladigan bo'lishi kerak. O'qilmaydigan, muddati o'tgan yoki shaxsiy hujjatlar qabul qilinmaydi.

Xarajat formasi nima?

Xarajat formasi — xodim kompaniya nomidan qilgan xarajatlarini bayon qiladigan va qaytarishni so'raydigan hujjatdir. Har bir qatorda sana, toifa, summa, valyuta, ishbilarmonlik asosi va tegishli hujjat ko'rsatiladi; so'ng rahbar tasdig'iga boradi.

Klassik usulda bu Excel fayli: xodim to'ldiradi, cheklarni ilova qiladi, imzolatadi va buxgalteriyaga topshiradi. Kichik jamoada bu ishlaydi. Kompaniya o'sgani sari yetishmayotgan hujjatlar, xato summalar, pochtada qolib ketgan tasdiqlar va takroriy so'rovlar paydo bo'ladi.

Tayyor tuzilma uchun xarajat formasi namunasi va Excel formati qo'llanmamizda barcha maydonlar va to'ldirish bosqichlari bor.

Alohida xarajatlardan boshqariladigan jarayonga

Bitta xarajatni ta'riflash oson. Yuzlab xodimning minglab xarajatini xatosiz, o'z vaqtida va tekshiruvga tayyor holda boshqarish qiyin. Xarajat boshqaruvi ayni shu: pul sarflangan paytdan buxgalteriya yozuvigacha bo'lgan butun yo'lni qoidalar, tasdiqlar va hisob tartibi bilan yuritish.

Masraff bu yo'lni boshidan oxirigacha raqamlashtiradi. Xodim chekning suratini oladi, sun'iy intellekt summa va toifani o'qiydi, xarajat kompaniya qoidalariga muvofiqlik uchun tekshiriladi, tasdiqlash jarayoni ishlaydi va yozuv buxgalteriyaga o'tkazishga tayyor bo'ladi. Buxgalteriya va resurs rejalashtirish tizimlari — Oracle, SAP va Microsoft Dynamics jumladan — bilan integratsiyalar bu oxirgi o'tkazishni avtomatlashtiradi.

Jarayonning to'lig'i va dastur tanlashda nimalarga qarash kerakligi haqida xarajat boshqaruvi nima maqolamizga qarang. Tasdiqlash tomoni uchun: xarajatlarni tasdiqlash jarayoni va delegatsiya.

Ko'p so'raladigan savollar

Xarajat nima degani?

Xarajat — korxona yoki shaxs muayyan maqsadda iste'mol qiladigan, pulda o'lchanadigan qiymat. Hisobda davr davomida daromad olish uchun iste'mol qilingan resursni bildiradi va moliyaviy natijalar hisobotida aks etadi.

Xarajat bilan to'lov o'rtasida farq bormi?

To'lov — pulning korxonadan haqiqatda chiqqan payti. Xarajat esa o'sha chiqimning joriy davrga tegishli va natijaga ta'sir qiluvchi qismi. Oldindan to'langan yillik ijara bitta to'lov, ammo o'n ikkita oylik xarajatdir.

Tannarx bilan xarajat bir xilmi?

Yo'q. Tannarx aktiv qiymatiga kiritiladi va aktiv sotilguncha yoki iste'mol qilinguncha balansda qoladi. Xarajat esa davr natijasiga bevosita taqsimlanadi. Bir xil summa avval tannarx, keyin xarajat bo'lishi mumkin.

Xarajat hisobi nima degani?

Xarajat hisoblari — iste'mol qayd etiladigan hisoblar. Hisob rejalari ularni odatda funksiya bo'yicha ajratadi: sotuv tannarxi, tijorat va sotuv, umumiy ma'muriy, tadqiqot va rivojlantirish, moliyaviy xarajatlar.

Qaysi korporativ xarajatlar soliqdan chegiriladi?

Umumiy qoida sifatida faoliyat bilan bog'liq, hujjatga asoslangan va pulda o'lchanadigan xarajatlar chegiriladi. Bu shartlarga javob bermaydigan yoki qonunchilikda alohida cheklangan moddalar alohida yuritiladi. O'z holatingizni buxgalteringiz bilan aniqlashtiring.