Чыгым деген эмне? Чыгым, төлөм жана өздүк нарк

Чыгым — ишкананын киреше алуу же ишин улантуу үчүн керектеген, акча менен ченелүүчү наркы. Күнүмдүк тилде «чыгым» жөн эле чөнтөктөн чыккан акчаны билдирет; бухгалтердик эсепте термин тарыраак — бул чыгуунун белгилүү бир мезгилге таандык жана финансылык натыйжалар отчетуна түшүүчү бөлүгү.

Бул колдонмодо чыгымдын аныктамасы, күнүмдүк тилде синоним катары колдонулган сөздөр (чыгаша, төлөм, өздүк нарк), айлык жабууларда көп жаңылышылуучу бухгалтердик айырма, иш жүзүндө кездешүүчү корпоративдик чыгым түрлөрү жана чыгымдын кантип документтештирилиши камтылган.

Бул материал жалпы маалыматтык мүнөзгө ээ. Өз компанияңызга колдонуу боюнча бухгалтериңиз менен кеңешиңиз.

Чыгым деген эмне?

Чыгым — ишкананын киреше жаратуу же ишин камсыздоо үчүн керектеген, акчалай түрдө көрсөтүлгөн ресурсу. Бап корпоративдик чыгым деп эсептелиши үчүн адатта үч шарт талап кылынат:

1. Акча менен ченелиши керек. Наркы аныкталбаган керектөө эсепке алынбайт.
2. Ишке тиешелүү болушу керек. Жеке сарптоолор ишкана чыгымы эмес.
3. Документке негизделиши керек. Эсеп-фактура, чек, билет же банк көчүрмөсү.

Бул үч шарт ошол эле учурда салыктан чегерүү маселесинин баштапкы чекити болуп саналат. Шарттарга жооп бербеген баптар өзүнчө жүргүзүлөт — бул тема боюнча салыктан чегерилбеген чыгымдар жана бухгалтердик жазуу макаласын караңыз.

Чыгым, чыгаша, төлөм жана өздүк нарк

Кыргыз тилинде бирдей көрүнгөн бир нече сөз бар. Эсепте алар бирдей эмес:

Практикалык мааниси: чыгым — сиздин финансылык натыйжаңызды азайтуучу термин, ал эми төлөм акчанын кыймыл учурун гана билдирет. Өздүк нарк актив наркына кошулуп, актив сатылганга же керектелгенге чейин балансда калат.

Чыгым менен төлөмдүн айырмасы

Айырма мисалда ачык көрүнөт. Айталы, компания он эки айлык камсыздандыруу полиси үчүн алдын ала 120 000 төлөйт.

• Төлөм — акчанын банктан чыккан учуру: төлөм күнү толук 120 000.
• Чыгым — ошол сумманын ар бир мезгилге туура келген бөлүгү. Ай сайын 10 000 чыгым жазылат; калганы балансда келечектеги мезгилдердин чыгымы катары турат.
• Өздүк нарк — активге кошулуучу сумма. Актив сатылганга же керектелгенге чейин балансда калат, натыйжага дароо таасир этпейт.
• Залал — ордуна пайда алынбастан пайда болгон нарк азайуусу. Өрттө бузулган жабдык чыгым эмес, залал.

Кыскача: ар бир чыгымдын артында ресурс чыгуусу турат, бирок ар бир чыгуу ошол мезгилдин чыгымы эмес. Бул ай аягындагы жабууларда эң көп жаңылышуучу учурлардын бири.

Чыгымдар эсепте кантип классификацияланат

Эсептер планынын көпчүлүгү чыгымдарды функциясы боюнча топтойт — акча эмнеге кеткени көрүнүшү үчүн, канча чыкканы гана эмес:

• Сатуу өздүк наркы / кызмат өздүк наркы — сатылганды өндүрүүгө кеткен
• Коммерциялык, маркетингдик жана өткөрүү чыгымдары — кардарга жетүү жана ага кызмат көрсөтүү
• Жалпы административдик чыгымдар — ишкананын өзүнүн иштеши
• Изилдөө жана иштеп чыгуу чыгымдары — кийинкисин куруу
• Финансылык чыгымдар — пайыздар, комиссиялар жана курс айырмалары

Кызматкер чыгымдарынын көпчүлүк бөлүгү (тамак, транспорт, жашоо, конокжайлык) максатына жараша коммерциялык же административдик чыгымдарга кирет. Каржылоо чыгымы пайыз, курс айырмасы жана банк комиссиясы сыяктуу баптарды камтыган өзүнчө бөлүм.

Кеңири алкак үчүн: бухгалтердик эсеп деген эмне жана алдынкы бухгалтерия деген эмне.

Корпоративдик чыгым түрлөрү

Компанияларда «чыгым» дегенде адатта кызматкер компания атынан төлөгөн жана кийин кайтарууну сураган суммалар түшүнүлөт. Эң көп кездешүүчү баптар:

• Тамак чыгымдары — иштиктүү түшкү тамактар, талаада иштеген кызматкердин тамагы
• Транспорт чыгымдары — такси, автобус жана поезд билеттери, аба билеттери, унаа токтотуучу жай, жол акысы
• Жашоо чыгымдары — иш сапарында мейманкана эсеби
• Күйүүчү май чыгымдары — кызматтык унаага же иште колдонулган жеке унаага күйүүчү май чектери
• Өкүлчүлүк жана конокжайлык — кардарларды тосуу, иштиктүү жолугушуулардагы конокжайлык
• Кеңсе жана кеңсе буюмдары — сарптоочу материалдар, басып чыгаруу, майда кеңсе сатып алуулары
• Окутуу жана мүчөлүк — курстар, сертификаттар, кесиптик бирлик төгүмдөрү
• Суткалык — иш сапарында кызматкерге төлөнүүчү күндүк сумма

Булардын кайсынысы кандай өлчөмдө салыктан чегерилери колдонуудагы мыйзамдарга көз каранды. Ички алкакты аныктоочу документ — сиздин чыгым саясатыңыз.

Чыгым кантип документтештирилет

Чыгымды эсепке алуу үчүн ал жарактуу документке негизделиши керек. Эң кеңири таралгандары:

• Эсеп-фактура же электрондук фактура — колдонулуучу чектен жогору милдеттүү
• Чекене соода чеги — майда суммадагы күнүмдүк сатып алууларда
• Билет же отургузуу талону — учак, поезд жана автобус сапарларында
• Банк көчүрмөсү — банк төлөмдөрү, которуулар жана комиссияларда
• Суткалык арызы — белгиленген күндүк сумма өзүнчө чектерди алмаштырган учурларда

Документте күнү, суммасы, сатуучу тууралуу маалымат жана салык номери окулушу керек. Окулбаган, мөөнөтү өткөн же жеке мүнөздөгү документтер кабыл алынбайт.

Чыгым формасы деген эмне?

Чыгым формасы — кызматкердин компания атынан жасаган чыгымдарын билдирип, кайтарууну сураган документи. Ар бир сапта күнү, категориясы, суммасы, валютасы, иштиктүү негизи жана тиешелүү документи көрсөтүлөт; андан кийин жетекчинин бекитүүсүнө барат.

Классикалык ыкмада бул Excel файлы: кызматкер толтурат, чектерди тиркейт, кол койдурат жана бухгалтерияга тапшырат. Кичине командада бул иштейт. Компания чоңойгон сайын жетишпеген документтер, ката суммалар, почтада тыгылып калган бекитүүлөр жана кайталанган өтүнүчтөр пайда болот.

Даяр структура үчүн чыгаша формасынын үлгүсү жана Excel форматы колдонмобузда бардык талаалар жана толтуруу кадамдары бар.

Өзүнчө чыгымдардан башкарылуучу процесске

Бир чыгымды аныктоо оңой. Жүздөгөн кызматкердин миңдеген чыгымын катасыз, өз убагында жана текшерүүгө даяр абалда башкаруу кыйын. Чыгым башкаруу дал ушул: акча сарпталган учурдан бухгалтердик жазууга чейинки бүткүл жолду эрежелер, бекитүүлөр жана эсеп тартиби менен жүргүзүү.

Masraff бул жолду башынан аягына чейин санариптештирет. Кызматкер чектин сүрөтүн тартат, жасалма акыл сумманы жана категорияны окуйт, чыгым компания эрежелерине ылайыктуулугу боюнча текшерилет, бекитүү агымы иштейт жана жазуу бухгалтерияга берүүгө даяр болот. Бухгалтердик жана ресурстарды пландоо системалары — Oracle, SAP жана Microsoft Dynamics кошо алганда — менен интеграциялар бул акыркы берүүнү автоматташтырат.

Бекитүү жагы үчүн: чыгым бекитүү агымы жана делегация.

Көп берилүүчү суроолор

Чыгым деген эмне сөз?

Чыгым — ишкананын же адамдын белгилүү бир максатта керектеген, акча менен ченелүүчү наркы. Эсепте мезгил ичинде киреше алуу үчүн керектелген ресурсту билдирет жана финансылык натыйжалар отчетунда чагылдырылат.

Чыгым менен төлөмдүн айырмасы барбы?

Төлөм — акчанын ишканадан чыныгы чыккан учуру. Чыгым — ошол чыгуунун учурдагы мезгилге таандык жана натыйжага таасир этүүчү бөлүгү. Алдын ала төлөнгөн жылдык ижара — бир төлөм, бирок он эки айлык чыгым.

Өздүк нарк менен чыгым бирдейби?

Жок. Өздүк нарк актив наркына кошулат жана актив сатылганга же керектелгенге чейин балансда калат. Чыгым мезгил натыйжасына түздөн-түз бөлүштүрүлөт. Бир эле сумма адегенде өздүк нарк, кийин чыгым болушу мүмкүн.

Чыгым эсеби деген эмне сөз?

Чыгым эсептери — керектөө катталуучу эсептер. Эсептер планы аларды адатта функция боюнча бөлөт: сатуу өздүк наркы, коммерциялык жана өткөрүү, жалпы административдик, изилдөө жана иштеп чыгуу, финансылык чыгымдар.

Кайсы корпоративдик чыгымдар салыктан чегерилет?

Жалпы эреже боюнча ишке тиешелүү, документке негизделген жана акча менен ченелүүчү чыгымдар чегерилет. Бул шарттарга жооп бербеген же мыйзамда атайын чектелген баптар өзүнчө жүргүзүлөт. Өз абалыңызды бухгалтериңиз менен тактаңыз.