Çykdajy merkezleriniň gurluşy nädip gurulýar?

Aýyň ahyrynda «bu çykdajy haýsy bölüme degişli?» diýen sorag ýüze çykýan bolsa, kompaniýada çykdajy merkezleriniň gurluşy ýa-ha asla gurulmandyr, ýa-da indi işlemeýär. Çykdajy merkezi (türkçe «masraf merkezi») çykdajynyň haýsy bölüme, şahamça ýa-da topara degişlidigini görkezýän belgidir. Dogry gurlanda býudjet gözegçiligi, tassyklama akymy we buhgalteriýa ýazgysy şol bir gurluşa daýanýar. Bu makalada Türkiýedäki orta göwrümli kompaniýada çykdajy merkezleriniň gurluşynyň nädip gurulýandygy, onuň 7-nji synpyň hasaplary bilen baglanyşygy, mysal merkezler tablisasy we mysal paýlaýyş ýazgysy düşündirilýär.

Çykdajy merkezi, çykdajy ýeri we özüne düşýän gymmat merkezi şol bir zatmy?

Çykdajy merkezi, çykdajy ýeri we özüne düşýän gymmat merkezi iş ýüzünde şol bir zady aňladýar: çykdajy üçin jogapkär bölümi. Adalgalaryň tapawudy köplenç ulanylýan programma üpjünçiliginden we buhgalteriýa däbinden gelip çykýar.

• Çykdajy merkezi (masraf merkezi): Türkiýedäki maliýe toparlarynyň iň köp ulanýan aňlatmasy. Köplenç bir bölüme ýa-da şahamça gabat gelýär.
• Çykdajy ýeri (masraf yeri): SAP ulanýan toparlaryň saýlaýan adalgasy (iňlisçe «cost center»).
• Özüne düşýän gymmat merkezi / çykdajy ýeri (maliyet merkezi / gider yeri): Özüne düşýän gymmat hasabynda önümçilik we hyzmat bölümlerini beýan etmek üçin ulanylýar.

Tapawudy adalga boýunça däl-de, jogapkärçilik boýunça goýmaly. Her çykdajy merkeziniň eýesi, býudjeti we çykdajyny haýsy hasaba geçirýändigi anyk bolmaly.

Çykdajy merkezi haýsy buhgalteriýa hasaplary bilen baglanyşykly?

Çykdajy merkezi çykdajynyň Tekdüzen Hesap Planı (Türkiýäniň bitewi hasaplar meýilnamasy) boýunça 7-nji synpyň gymmat hasaplarynyň haýsysyna ýazyljakdygyny kesgitleýär. Satuw toparynyň çykdajysy bilen baş müdirligiň çykdajysy dürli hasaplara gidýär.

Bitewi hasaplar meýilnamasynda iki wariant bar:

• 7/A (funksiýa esasy): Çykdajylar wezipesine görä bölünýär. Çykdajy merkezleriniň gurluşyna iň tebigy gabat gelýän wariant şudur.
• 7/B (görnüş esasy): Çykdajylar görnüşine görä 790–799 hasaplarynda hasaba alynýar. Bu ýagdaýda bölüm boýunça bölmek adatça kömekçi hasap ýa-da aýratyn hasabat ölçegi arkaly alnyp barylýar.

7/A ulanýan kompaniýada giňden ýaýran gabat gelme şeýle:

Hukuk esasy: Bitewi hasaplar meýilnamasy we 7/A–7/B wariantlary Türkiýäniň 1992-nji ýylyň 26-njy dekabryndaky Resmî Gazete-de (Resmi gazet) çap edilen Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Buhgalteriýa ulgamyny ulanmak baradaky umumy düzgünnama, № 1) bilen düzgünleşdirilýär; düzgünnama 1994-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan bäri ulanylýar. Çykdajy merkezleriniň gurluşynyň özi kanuny borç däl, dolandyryş hasabynyň saýlawydyr. Hasap saýlawyňyzy we kömekçi hasaplaryň bölünişini mali müşawiriňiz (mali müşavir, Türkiýedäki şahadatnamaly buhgalter) bilen anyklaň.

Çykdajy merkezleriniň gurluşy nädip gurulýar?

Çykdajy merkezleriniň gurluşy guramaçylyk shemasyndan däl-de, býudjet jogapkärçiliginden başlanyp gurulýar. Aşakdaky barlag sanawyny noldan gurmak üçin hem, bar bolan gurluşy arassalamak üçin hem ulanyp bolýar.

1. Býudjet eýelerini sanawa geçiriň. Býudjeti üçin jogap berýän her bir ýolbaşçy çykdajy merkezine dalaşgärdir. Eýesiz merkez açmaň.
2. Derejeleriň sanyny çäklendiriň. Orta göwrümli kompaniýalaryň köpüsi üçin iki dereje ýeterlik: esasy bölüm (Satuw) we kömekçi bölüm (Satuw – Stambul sebiti).
3. Kod gurluşyny kesgitläň. Kody manyly, emma gysga saklaň; mysal üçin, birinji san esasy bölümi, soňky sanlar kömekçi bölümi görkezsin.
4. Her merkezi 7-nji synpyň hasabyna baglaň. Satuw merkezleri 760-a, dolandyryş merkezleri 770-e ýazylsyn; kadadan çykmalary ýazmaça berkidiň.
5. Umumy çykdajylar üçin paýlaýyş düzgünini ýazyň. Kärendäniň, IT-niň we umumy hyzmatlaryň çykdajylarynyň haýsy paý bilen haýsy merkezlere paýlanjakdygy öňünden belli bolsun.
6. Ýapmak we üýtgetmek düzgünini kesgitläň. Birleşen ýa-da ýapylan bölümiň kody pozulmaýar, passiw ýagdaýa geçirilýär; öňki hasabatlar bozulmasyn.

Çykdajy merkezleriniň gurluşynyň mysaly

Aşakdaky tablisa 250 işgärli mysal hyzmat kompaniýasynyň çykdajy merkezleriniň gurluşyny görkezýär. Kodlar we jogapkärler mysal hökmünde berilýär.

Bu gurluşda her işgäriň deslapky çykdajy merkezi bolýar. Satuw wekili çykdajy girizende, çykdajy 210-a düşýär we 760-a ýazylýar; buhgalteriýa topary setirleri birme-bir toparlamaýar.

Ýazgynyň mysaly: bir çykdajyny üç merkeze paýlamak

Umumy ulanylýan çykdajy paýlaýyş paýyna görä birnäçe çykdajy merkezine bölünip ýazylýar. Aşakdaky sanlar mysal hökmünde berilýär.

IT toparyndan bir işgär üç bölümiň ulanýan okuw materialy üçin GBS bilen bilelikde 1.200 TL (mysal) sarp edýär. GBS göterimi 20%, salgyt binýady 1.000 TL. Paýlaýyş düzgüni: Satuw 50%, Maliýe 30%, Operasiýalar 20%.

Paýlaýyş çykdajynyň 7-nji synpyň haýsy hasabyna gitjekdigini hem üýtgedýär. Şonuň üçin paýlaryň çykdajy girizilýän wagty belli bolmagy aýyň ahyrynda täzeden hasaplamakdan has az ýalňyşlyga getirýär.

Çykdajy merkezleriniň gurluşynda ýygy goýberilýän ýalňyşlar

Ýygy goýberilýän ýalňyşlyk çykdajy merkezlerini guramaçylyk shemasynyň takyk nusgasy hökmünde açmakdyr. Bu hyzmat ediş ýüküni artdyrýar we hasabatlary okamagy kynlaşdyrýar.

• Aşa köp merkez: Aýlyk çykdajysy gaty az, eýesi näbelli merkezler hasabaty dolduryp goýýar.
• Adamyň adyna merkez: Işgär gidende merkez eýesiz galýar. Merkezler wezipä we bölüme görä açylmaly.
• Pozulan kodlar: Ýapylan merkezi pozmak geçen döwürler bilen deňeşdirmäni bozýar.
• Deslapky merkeziň ýoklugy: Işgär her çykdajyda merkez saýlamaga mejbur bolsa, nädogry saýlaw köpelýär.

Masraff-da bu nähili işleýär?

Masraff-da «Çykdajy merkezi» çykdajy girizmekde ulanylýan standart meýdançalaryň biridir we guramanyň öz gurluşyna uýgunlaşdyrylýar. Ýokardaky gurmak ädimleri göni şu meýdança geçirilýär.

• Çykdajy syýasaty hereketlendirijisi: Çykdajy merkezi meýdançasyna düzgün ýazyp bolýar. Mysal üçin, belli bir merkez saýlananda bellik hökmany bolup biler ýa-da duýduryş çykyp biler. Kategoriýa boýunça çäkler we bölüm boýunça düzgünler hem kesgitlenip bilner.
• Bölmek: Işgär bir çykdajyny girizýän wagty birnäçe çykdajy merkeziniň arasynda el bilen bölüp bilýär.
• Düzme bölmek: Paýlaýyş bir gezek düzgün hökmünde kesgitlenýär. Mysal üçin, bir merkeze gelýän ähli çykdajylar 10%, 10% we 80% paýlarda üç merkeze, ýa-da IT toparynyň çykdajylary dört bölüme deň paýlanýar.
• Giňeldilen tassyklama: Tassyklama akymyny gurama we çäk möçberleri boýunça gurup bolýar; jikme-jiklikler çykdajy tassyklama akymy we delegirlemek makalasynda.

Masraff-da bölümleriň we çykdajy merkezleriniň gurluşynyň nähili dolandyrylýandygyny bölümleri we çykdajy merkezlerini dolandyrmak sahypasynda görüp bilersiňiz. Merkezler boýunça býudjete gözegçilik üçin býudjeti dolandyrmak makalasy hem gowy başlangyç.

Ýygy berilýän soraglar

Çykdajy merkezi bilen çykdajy ýeriniň arasynda näme tapawut bar?

Çykdajy merkezi bilen çykdajy ýeriniň arasynda mazmun taýdan tapawut ýok; ikisi hem çykdajy üçin jogapkär bölümi görkezýär. «Çykdajy ýeri» köplenç SAP ulanýan toparlarda, «çykdajy merkezi» umumy maliýe dilinde ulanylýar.

Çykdajy merkeziniň kody nädip kesgitlenýär?

Çykdajy merkeziniň kody esasy we kömekçi bölümi düşnükli görkezýän gysga san hökmünde kesgitlenýär. Kody 7-nji synpyň hasap kody bilen garyşdyrmazlyk we ýapylan kodlary gaýtadan ulanmazlyk maslahat berilýär.

Umumy çykdajylar çykdajy merkezlerine nädip paýlanýar?

Umumy çykdajylar öňünden ýazylan paýlaýyş açary (işgärleriň sany, meýdan ýa-da ulanyş paýy ýaly) bilen çykdajy merkezlerine bölünýär. Açary ýylda iň bolmanda bir gezek gözden geçirmeli.

Kiçi kompaniýada näçe çykdajy merkezi bolmaly?

Kiçi kompaniýada çykdajy merkezleriniň sany býudjet eýesi bolan ýolbaşçylaryň sanyndan geçmeli däl. Köplenç umumy dolandyryş, satuw we operasiýalar diýip bölmek ýeterlik başlangyçdyr.