Мазмуну
- Чыгым борбору, чыгым орду жана наркы борбору бир эле нерсеби?
- Чыгым борбору кайсы бухгалтердик эсептер менен байланышкан?
- Чыгым борборлорунун түзүмү кантип курулат?
- Чыгым борборлорунун түзүмүнүн мисалы
- Жазуунун мисалы: бир чыгымды үч борборго бөлүштүрүү
- Чыгым борборлорунун түзүмүндө көп кетчү каталар
- Masraff'та бул кантип иштейт?
- Көп берилүүчү суроолор
- Чыгым борбору менен чыгым ордунун айырмасы эмнеде?
- Чыгым борборунун коду кантип аныкталат?
- Жалпы чыгымдар чыгым борборлоруна кантип бөлүштүрүлөт?
- Чакан компанияда канча чыгым борбору болушу керек?
Ай аягында «бул чыгым кайсы бөлүмгө таандык?» деген суроо берилсе, компанияда чыгым борборлорунун түзүмү такыр курулган эмес же эскирип калган. Чыгым борбору (түркчө «masraf merkezi») чыгымдын кайсы бөлүмгө, филиалга же командага таандык экенин көрсөткөн белги. Туура курулганда бюджетти көзөмөлдөө, бекитүү агымы жана бухгалтердик жазуу бир эле түзүмгө таянат. Бул макалада Түркиядагы орто компанияда чыгым борборлорунун түзүмү кантип курулары, анын 7-класстагы эсептер менен байланышы, мисал борборлор таблицасы жана бөлүштүрүү жазуусунун мисалы түшүндүрүлөт.
Чыгым борбору, чыгым орду жана наркы борбору бир эле нерсеби?
Чыгым борбору, чыгым орду жана наркы борбору иш жүзүндө бир нерсени билдирет: чыгымга жооптуу бөлүмдү. Терминдердин айырмасы көбүнчө колдонулган программадан жана бухгалтердик салттан келип чыгат.
- Чыгым борбору (masraf merkezi): Түркиядагы финансы командалары эң көп колдонгон туюнтма. Көбүнчө бир бөлүмгө же филиалга туура келет.
- Чыгым орду (masraf yeri): SAP колдонгон командалар тандаган аталыш (англисче «cost center»).
- Наркы борбору / чыгым жайы (maliyet merkezi / gider yeri): Наркты эсепке алууда өндүрүш жана кызмат бөлүмдөрүн сүрөттөө үчүн колдонулат.
Айырманы термин боюнча эмес, жоопкерчилик боюнча жасоо керек. Ар бир чыгым борборунун ээси, бюджети жана чыгымды кайсы эсепке өткөрөрү так болушу керек.
Чыгым борбору кайсы бухгалтердик эсептер менен байланышкан?
Чыгым борбору чыгым Tekdüzen Hesap Planı (Түркиянын бирдиктүү эсептер планы) боюнча 7-класстагы нарк эсептеринин кайсынысына жазыларын аныктайт. Сатуу командасынын чыгымы менен башкы дирекциянын чыгымы ар башка эсептерге кетет.
Бирдиктүү эсептер планында эки вариант бар:
- 7/A (функция негизи): Чыгымдар милдетине жараша бөлүнөт. Чыгым борборлорунун түзүмүнө эң табигый шайкеш келген вариант ушул.
- 7/B (түр негизи): Чыгымдар түрүнө жараша 790–799 эсептеринде эсепке алынат. Бул учурда бөлүм боюнча бөлүү көбүнчө субэсеп же өзүнчө отчеттук өлчөм аркылуу жүргүзүлөт.
7/A колдонгон компанияда кеңири тараган шайкештик мындай:
| Чыгым борборунун түрү | 7/A эсеби | Мезгил аягындагы которуу |
|---|---|---|
| Сатуу, маркетинг, бөлүштүрүү | 760 Маркетинг, сатуу жана бөлүштүрүү чыгымдары | 761 аркылуу 631ге |
| Башкы дирекция, финансы, кадрлар, IT | 770 Жалпы башкаруу чыгымдары | 771 аркылуу 632ге |
| Илимий-изилдөө (R&D) | 750 Изилдөө жана иштеп чыгуу чыгымдары | 751 аркылуу 630га |
| Кызмат көрсөткөн операциялар | 740 Кызмат көрсөтүүнүн наркы | 741 аркылуу 622ге |
Укуктук негиз: Бирдиктүү эсептер планы жана 7/A–7/B варианттары Түркиянын 1992-жылдын 26-декабрындагы Расмий гезитинде (Resmî Gazete) жарыяланган Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Бухгалтердик эсеп тутумун колдонуу боюнча жалпы жобо, № 1) менен жөнгө салынган; жобо 1994-жылдын 1-январынан бери колдонулат. Чыгым борборлорунун түзүмүнүн өзү мыйзамдуу милдет эмес, башкаруу эсебинин тандоосу. Эсеп тандооңузду жана субэсептердин бөлүнүшүн мали мүшавириңиз (mali müşavir, Түркиядагы күбөлөндүрүлгөн бухгалтер) менен тактаңыз.
Чыгым борборлорунун түзүмү кантип курулат?
Чыгым борборлорунун түзүмү уюмдун схемасынан эмес, бюджеттик жоопкерчиликтен баштап курулат. Төмөнкү текшерүү тизмесин нөлдөн куруу үчүн да, учурдагы түзүмдү тазалоо үчүн да колдонсо болот.
- Бюджет ээлерин тизмелеңиз. Бюджети үчүн жооп берген ар бир жетекчи чыгым борборуна талапкер. Ээси жок борбор ачпаңыз.
- Деңгээлдердин санын чектеңиз. Көпчүлүк орто компанияларга эки деңгээл жетиштүү: негизги бөлүм (Сатуу) жана кошумча бөлүм (Сатуу – Стамбул аймагы).
- Код түзүмүн аныктаңыз. Кодду маанилүү, бирок кыска кылыңыз; мисалы, биринчи сан негизги бөлүмдү, кийинкилери кошумча бөлүмдү көрсөтсүн.
- Ар бир борборду 7-класстагы эсепке байлаңыз. Сатуу борборлору 760ка, башкаруу борборлору 770ке жазылсын; өзгөчө учурларды жазуу жүзүндө бекитиңиз.
- Жалпы чыгымдар үчүн бөлүштүрүү эрежесин жазыңыз. Ижара, IT жана жалпы кызмат чыгымдары кайсы үлүш менен кайсы борборлорго бөлүнөрү алдын ала белгилүү болсун.
- Жабуу жана өзгөртүү эрежесин аныктаңыз. Биригип же жабылган бөлүмдүн коду өчүрүлбөйт, пассивдүү абалга өткөрүлөт; мурунку отчеттор бузулбасын.
Чыгым борборлорунун түзүмүнүн мисалы
Төмөнкү таблица 250 кызматкери бар мисал кызмат компаниясынын чыгым борборлорунун түзүмүн көрсөтөт. Коддор жана жооптуу адамдар мисал катары берилген.
| Код (мисал) | Чыгым борбору | Жогорку бөлүм | 7/A эсеби | Бюджет ээси |
|---|---|---|---|---|
| 100 | Башкы дирекция | — | 770 | Башкы директор |
| 110 | Финансы жана бухгалтерия | Башкы дирекция | 770 | CFO |
| 120 | Кадрлар бөлүмү | Башкы дирекция | 770 | Кадрлар директору |
| 130 | Маалыматтык технологиялар | Башкы дирекция | 770 | IT менеджери |
| 200 | Сатуу | — | 760 | Сатуу директору |
| 210 | Сатуу – Стамбул аймагы | Сатуу | 760 | Аймактык менеджер |
| 220 | Сатуу – Анкара аймагы | Сатуу | 760 | Аймактык менеджер |
| 300 | Операциялар | — | 740 | Операциялар директору |
Бул түзүмдө ар бир кызматкердин демейки чыгым борбору болот. Сатуу өкүлү чыгым киргизгенде, чыгым 210го түшөт жана 760ка жазылат; бухгалтерия саптарды бир-бирден классификациялабайт.
Жазуунун мисалы: бир чыгымды үч борборго бөлүштүрүү
Жалпы колдонулган чыгым бөлүштүрүү үлүшүнө жараша бир нече чыгым борборуна бөлүнүп жазылат. Төмөнкү сандар мисал катары берилген.
IT командасынын кызматкери үч бөлүм колдонгон окуу материалы үчүн КНС менен кошо 1.200 TL (мисал) сарптайт. КНС ставкасы 20%, салык базасы 1.000 TL. Бөлүштүрүү эрежеси: Сатуу 50%, Финансы 30%, Операциялар 20%.
| Эсеп | Чыгым борбору | Дебет (TL, мисал) | Кредит (TL, мисал) |
|---|---|---|---|
| 760 Маркетинг, сатуу жана бөлүштүрүү чыгымдары | 200 Сатуу | 500 | |
| 770 Жалпы башкаруу чыгымдары | 110 Финансы | 300 | |
| 740 Кызмат көрсөтүүнүн наркы | 300 Операциялар | 200 | |
| 191 Чегерилүүчү КНС | — | 200 | |
| 195/320 Кызматкердин эсеби | — | 1.200 |
Бөлүштүрүү чыгым 7-класстагы кайсы эсепке кетерин да өзгөртөт. Ошондуктан үлүштөрдүн чыгым киргизилип жатканда белгилүү болушу ай аягында кайра эсептегенге караганда азыраак катага алып келет.
Чыгым борборлорунун түзүмүндө көп кетчү каталар
Көп кетчү ката — чыгым борборлорун уюмдун схемасынын так көчүрмөсү катары ачуу. Бул тейлөө жүгүн көбөйтөт жана отчетторду окууга кыйын кылат.
- Өтө көп борбор: Айлык чыгымы өтө аз, ээси белгисиз борборлор отчетту ашыкча толтурат.
- Адамдын атына борбор: Кызматкер кеткенде борбор ээсиз калат. Борборлор роль жана бөлүм боюнча ачылышы керек.
- Өчүрүлгөн коддор: Жабылган борборду өчүрүү мурунку мезгилдер менен салыштырууну бузат.
- Демейки борбордун жоктугу: Кызматкер ар бир чыгымда борбор тандоого аргасыз болсо, туура эмес тандоолор көбөйөт.
Masraff'та бул кантип иштейт?
Masraff'та «Чыгым борбору» талаасы чыгым киргизүүдө колдонулган стандарттык талаалардын бири жана уюмдун өз түзүмүнө ылайыкташтырылат. Жогорудагы куруу кадамдары түз ушул талаага өткөрүлөт.
- Чыгым саясаты кыймылдаткычы: Чыгым борбору талаасына эреже жазууга болот. Мисалы, белгилүү бир борбор тандалганда тег милдеттүү болушу же эскертүү чыгышы мүмкүн. Категория боюнча лимиттер жана бөлүм боюнча эрежелер да аныкталат.
- Бөлүү: Кызматкер бир чыгымды киргизүү учурунда бир нече чыгым борборуна кол менен бөлө алат.
- Курама бөлүү: Бөлүштүрүү бир жолу эреже катары аныкталат. Мисалы, бир борборго келген бардык чыгымдар 10%, 10% жана 80% үлүштөрдө үч борборго, же IT командасынын чыгымдары төрт бөлүмгө тең бөлүштүрүлөт.
- Кеңейтилген бекитүү: Бекитүү агымын уюм жана босого суммалары боюнча курууга болот; толугураак чыгымдарды бекитүү агымы жана делегациялоо макаласында.
Masraff'та бөлүмдөрдүн жана чыгым борборлорунун түзүмү кантип башкарыларын бөлүмдөрдү жана чыгым борборлорун башкаруу баракчасынан көрө аласыз. Борборлор боюнча бюджетти көзөмөлдөө үчүн бюджетти башкаруу макаласы да жакшы башталгыч.
Көп берилүүчү суроолор
Чыгым борбору менен чыгым ордунун айырмасы эмнеде?
Чыгым борбору менен чыгым ордунун мазмунунда айырма жок; экөө тең чыгымга жооптуу бөлүмдү көрсөтөт. «Чыгым орду» көбүнчө SAP колдонгон командаларда, «чыгым борбору» жалпы финансы тилинде колдонулат.
Чыгым борборунун коду кантип аныкталат?
Чыгым борборунун коду негизги жана кошумча бөлүмдү түшүнүктүү көрсөткөн кыска номер катары аныкталат. Кодду 7-класстагы эсептин коду менен чаташтырбоо жана жабылган коддорду кайра колдонбоо сунушталат.
Жалпы чыгымдар чыгым борборлоруна кантип бөлүштүрүлөт?
Жалпы чыгымдар алдын ала жазылган бөлүштүрүү ачкычы (кызматкерлердин саны, аянт же колдонуу үлүшү сыяктуу) менен чыгым борборлоруна бөлүнөт. Ачкычты жылына жок дегенде бир жолу карап чыгуу керек.
Чакан компанияда канча чыгым борбору болушу керек?
Чакан компанияда чыгым борборлорунун саны бюджет ээси болгон жетекчилердин санынан ашпашы керек. Көбүнчө жалпы башкаруу, сатуу жана операциялар деп бөлүү жетиштүү башталыш.