Mündəricat
- Xərc qəbzi mühasibatlıqda necə qeydə alınır?
- Hansı xərc hesabı seçilir?
- İşçi xərclərinin mühasibat yazılışı: üç nümunə
- Hüquqi əsas
- Xərc qəbzini qeydə almadan əvvəl yoxlama siyahısı
- Masraff-da necə işləyir?
- Tez-tez verilən suallar
- Türkiyədə işçi xərc qəbzi hansı hesablarla qeydə alınır?
- Xərc qəbzi 770-ə, yoxsa 760-a yazılır?
- İş avansı ilə ödənən xərc necə əvəzləşdirilir?
- Sənədsiz xərc necə qeydə alınır?
Türkiyədə işçinin gətirdiyi dayanacaq qəbzi mühasibatlıqda adətən üç sətirlik yazılışa çevrilir: xərc, ƏDV və işçiyə borc. Qaydanı bir dəfə düzgün qursanız, hər ay eyni cür işləyir; qurmasanız, eyni qəbz hər ay yenidən müzakirə olunur. Bu məqalə Türkiyənin Vahid Hesablar Planına (Tekdüzen Hesap Planı) görə xərc qəbzinin necə qeydə alındığını hesab kodlu nümunələrlə göstərir: işçinin öz cibindən ödədiyi xərc, iş avansından ödənən xərc və xərc kimi qəbul olunmayan məbləğ (KKEG). Cədvəllərdəki bütün məbləğlər nümunədir.
Xərc qəbzi mühasibatlıqda necə qeydə alınır?
Xərc qəbzi ƏDV-siz məbləğ 7-ci sinif xərc hesabına, ƏDV 191 Çıxılacaq ƏDV hesabına, ümumi məbləğ isə işçinin hesabının kreditinə yazılaraq qeydə alınır. Bunu "üç hesab qaydası" adlandırmaq olar:
| Hesab | Nə yazılır | 120 TL-lik, 20 % ƏDV-li dayanacaq qəbzi (nümunə) |
|---|---|---|
| 7-ci sinif xərc hesabı (740, 760, 770 …) | ƏDV-siz məbləğ (vergi bazası) | 100 TL debet |
| 191 Çıxılacaq ƏDV (İndirilecek KDV) | Qəbzdə ayrıca göstərilən ƏDV | 20 TL debet |
| 195 İş avansları (İş Avansları) və ya 320 qrupunda açılmış işçi hesabı | İşçiyə qaytarılacaq və ya avansdan çıxılacaq ümumi məbləğ | 120 TL kredit |
Kredit hesabını müəyyən edən sual pulu əvvəlcədən kimin verdiyidir. İşçi öz cibindən ödəyibsə, şirkət ona borclanır və Türkiyədəki şirkətlərin çoxunda bu borc 320 qrupunda işçi adına açılan cari hesabda izlənir. İşçiyə əvvəlcədən iş avansı verilibsə, xərc 195 hesabından əvəzləşdirilir.
Hansı xərc hesabı seçilir?
Xərc hesabı xərcin növünə görə deyil, pulu xərcləyən bölmənin funksiyasına görə seçilir. Türk hesablar planının 7/A variantını tətbiq edən şirkətlər ən çox üç hesabdan istifadə edir:
| Xərci edən bölmə | Xərc hesabı | Nümunə |
|---|---|---|
| İstehsal, servis, sahə əməliyyatları | 740 Xidmət istehsalı xərcləri | Sahə texnikinin yol və otel xərci |
| Satış, marketinq, paylama | 760 Marketinq, satış və paylama xərcləri | Müştəri səfəri, sərgi materialı |
| İdarəetmə, maliyyə, kadrlar | 770 Ümumi inzibati xərclər | Baş ofisin dayanacağı, dəftərxana |
7/B variantını tətbiq edən şirkətlər eyni xərci növ üzrə 79x hesablarına yazır. Hansı variantın tətbiq olunduğu və alt hesabların necə açıldığı (məsələn, 770.01 Yol xərcləri) şirkətin hesablar planından asılıdır. Vacib olan kateqoriya ilə xərc mərkəzinin birlikdə nəzərə alınmasıdır: eyni restoran qəbzi satış komandasından gəlirsə 760-a, baş ofisdən gəlirsə 770-ə düşür.
İşçi xərclərinin mühasibat yazılışı: üç nümunə
Nümunə 1: İşçi öz cibindən ödəyib. Mühasibatlıq şöbəsindən bir işçi 120 TL-lik (100 TL + 20 TL ƏDV) dayanacaq qəbzi gətirdi. Xərc təsdiqləndikdə:
| Hesab | Debet | Kredit |
|---|---|---|
| 770 Ümumi inzibati xərclər | 100 | |
| 191 Çıxılacaq ƏDV | 20 | |
| 320 İşçi hesabı (A. Yılmaz) | 120 |
Ödəniş edildikdə 320-dəki işçi hesabı debetləşdirilir, 102 Banklar hesabı kreditləşdirilir (120 TL, nümunə). İşçi hesabı sıfırlandıqda əməliyyat bağlanmış olur.
Nümunə 2: İş avansından ödənən xərc. Satış nümayəndəsinə sərgi üçün 2.000 TL iş avansı verildi (195 debet, 102 kredit). Nümayəndə 1.440 TL-lik (1.200 TL + 240 TL ƏDV) sərgi materialı fakturası gətirdi və qalan 560 TL-ni kassaya qaytardı:
| Hesab | Debet | Kredit |
|---|---|---|
| 760 Marketinq, satış və paylama xərcləri | 1.200 | |
| 191 Çıxılacaq ƏDV | 240 | |
| 100 Kassa | 560 | |
| 195 İş avansları | 2.000 |
Avans xərcdən çoxdursa, fərq geri alınır; azdırsa, fərq işçiyə ödənilir və işçi hesabında izlənir.
Nümunə 3: Etibarlı sənədi olmayan xərc. İşçi müştəri səfərində etdiyi 500 TL-lik xərc üçün yalnız məlumat qəbzi (bilgi fişi) gətirdi. Məlumat qəbzi xərc sənədi deyil, ona görə də ƏDV ayrılmır və məbləğin tamamı qanunla qəbul edilməyən xərc (KKEG, Kanunen Kabul Edilmeyen Gider) olur:
| Hesab | Debet | Kredit |
|---|---|---|
| 689 Digər fövqəladə xərclər və zərərlər (KKEG) | 500 | |
| 320 İşçi hesabı | 500 |
Bəzi şirkətlər KKEG-ni balansdankənar hesablarda da izləyir. Hansı yolu seçməyinizdən asılı olmayaraq, il sonunda korporativ vergi bazasına əlavə ediləcək məbləği asanlıqla tapa bilməlisiniz.
Hüquqi əsas
Türkiyədə xərc qəbzinin uçota alınması dörd qanuna əsaslanır. Cədvəl hansı sualın hansı maddəyə əsaslandığını göstərir:
| Mövzu | Əsas | Qüvvədədir |
|---|---|---|
| Faktura və qəbz kimi sənədlərin tərtibi və saxlanması | 213 saylı Vergi Prosedur Qanunu (VUK), md. 229–234 və 253 | 1 yanvar 1961 |
| ƏDV-nin çıxılması üçün faktura və ya oxşar sənəddə ayrıca göstərilməsi | 3065 saylı ƏDV Qanunu, md. 29 və 34 | 1 yanvar 1985 |
| Mənfəətdən çıxılan və çıxılmayan xərclər | 5520 saylı Korporativ Vergi Qanunu, md. 8 və 11 | 21 iyun 2006 |
| Minik avtomobili xərclərinin 70 %-dən artıq hissəsinin xərc yazıla bilməməsi | 193 saylı Gəlir Vergisi Qanunu, md. 40/5 | Hədd 1 yanvar 2020-dən (7194 saylı Qanun) |
Kassa qəbzindəki ƏDV-nin çıxıla bilməsi sənədin növündən və məbləğdən asılıdır. Minik avtomobili xərclərində məbləğin 30 %-i KKEG olur. Dərəcələr, hədlər və sektorunuza xas istisnalar dəyişə bilər; yazılışı qurmazdan əvvəl maliyyə məsləhətçinizlə (mali müşavir) təsdiqləyin.
Xərc qəbzini qeydə almadan əvvəl yoxlama siyahısı
Bu yeddi sual qəbzin səhv hesaba düşməsinin və ya ay sonunda geri qayıtmasının qarşısını alır:
- Sənəd faktura, e-Arxiv faktura (e-Arşiv), kassa qəbzi, yoxsa məlumat qəbzidir?
- ƏDV sənəddə ayrıca göstərilibmi, dərəcəsi düzgündürmü?
- Xərci hansı bölmə edib, xərc mərkəzi seçilibmi?
- Xərc avansdan, yoxsa işçinin cibindən ödənilib?
- Məbləğin bir hissəsi və ya tamamı KKEG-dirmi (minik avtomobili, sənədsiz xərc)?
- Sənədin tarixi bağlanmış dövrə aiddirmi?
- Eyni sənəd artıq başqa xərcdə istifadə olunubmu?
Masraff-da necə işləyir?
Masraff-da hesabların müəyyənləşdirilməsi yuxarıdakı üç hesab qaydası ilə işləyir. Hər xərc qəbzi üçün xərc hesabı, ƏDV hesabı və işçi hesabı ayrı-ayrılıqda müəyyən edilir:
- Xərc hesabı cədvəl üzrə və ya ətraflı hesab müəyyənləşdirmə üsulu ilə tapılır. Beləliklə, eyni kateqoriya fərqli xərc mərkəzlərində fərqli 7-ci sinif hesablarına düşə bilər.
- ƏDV hesabı ƏDV hesab müəyyənləşdirməsindən gəlir; qəbzdəki ƏDV 191 hesabına ayrılır.
- İşçi hesabı istifadəçinin cari hesab kodu ayarlarından gəlir; ödəniş 195 və ya 320 hesabına yazılır.
- KKEG ssenariləri təyin edilə bilər: avtomobil xərclərinin 30 %-i və etibarlı sənədi olmayan xərclərin tamamı KKEG hesablarına yönləndirilir.
Yazılışdan əvvəlki yoxlamaları xərc hesabatı edir. Xərc siyasəti mühərriki (Expense Policy Engine) limit və kateqoriya qaydalarını xərc daxil edilərkən tətbiq edir. Xərc hesabata əlavə olunarkən təkrar yoxlaması eyni xərcin iki dəfə bəyan edilməsinin qarşısını alır, dövrün bağlanması isə keçmiş dövrə daxiletməni əngəlləyə bilər. Avans tələbi və əvəzləşdirmə ilə iş avansı müvafiq xərclərlə əvəzləşdirilir. E-fakturalar üçün faktura QR kodu ilə xərc yaratma sənəd məlumatını birbaşa QR koddan götürür. Hazırlanan yazılışlar 20-dən çox ERP və mühasibat sistemi ilə inteqrasiya vasitəsilə ötürülür. Ətraflı məlumat üçün Masraff xərclərin idarə edilməsi və hesabların müəyyənləşdirilməsi səhifəsinə baxa bilərsiniz.
Qəbzin özü, etibarlılığı və saxlama müddəti üçün xərc qəbzi nədir məqaləsini, KKEG-nin vergi təsiri üçün KKEG mühasibat yazılışı məqaləsini oxuya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Türkiyədə işçi xərc qəbzi hansı hesablarla qeydə alınır?
İşçi xərc qəbzi adətən üç hesabla qeydə alınır: ƏDV-siz məbləğ 7-ci sinif xərc hesabına, ƏDV 191-ə, ümumi məbləğ işçi hesabına (195 və ya 320) yazılır.
Xərc qəbzi 770-ə, yoxsa 760-a yazılır?
Xərci idarəetmə bölmələri edibsə, 770 Ümumi inzibati xərclərə; satış və marketinq komandası edibsə, 760 Marketinq, satış və paylama xərclərinə yazılır.
İş avansı ilə ödənən xərc necə əvəzləşdirilir?
İş avansı ilə ödənən xərc xərc və ƏDV hesablarını debetləşdirib 195 İş avansları hesabını kreditləşdirməklə əvəzləşdirilir. Artıq qalan məbləğ geri alınır, çatışmayan məbləğ işçiyə ödənilir.
Sənədsiz xərc necə qeydə alınır?
Sənədsiz və ya yalnız məlumat qəbzinə əsaslanan xərc ƏDV ayrılmadan tamamilə KKEG kimi qeydə alınır. Praktikada adətən 689 hesabından istifadə olunur; şirkətinizin üsulunu maliyyə məsləhətçinizlə dəqiqləşdirin.